Opinie The Big Picture

De Muur viel dankzij rock-’n-roll

Waar was ik toen ­vandaag dertig jaar geleden de Berlijnse Muur viel? Op, nogal wiedes, de plek waar ik me ­altijd bevind als ik kennis neem van kantelmomenten in de wereldgeschiedenis: thuis op de bank, voor de televisie. 

Midden jaren zeventig was ­Venus van Shocking Blue hét nummer van de alternatieve jeugd in de Sovjet-Unie. Beeld ANP

De opwindendste historische gebeurtenissen zijn onlosmakelijk verbonden met de sufste manifestatie van het burgerbestaan, de canapé. Of ik een zapper in de rechterhand had weet ik niet meer, misschien bestonden er nog geen zappers.

Ik sluit trouwens niet uit dat ik naar een andere zender heb geschakeld, want toen ik Politbureaulid Günter Schabowski in het tienuurjournaal zijn mededeling hoorde doen over het per direct ver­soepelen van de reisrestricties tussen Oost- en West-Berlijn, drong de betekenis daarvan niet echt tot me door. Pas toen ik ’s ochtends de krant van de mat raapte, besefte ik dat er iets ongelooflijks was ­gebeurd.

Waaraan hebben we te danken dat er een eind kwam aan de tweedeling van Europa en aan het totalitaire communisme in het Oostblok? Geen twijfel mogelijk: rock-’n-roll. Het was de westerse popmuziek die de jeugd in de Sovjet-Unie en Oost-Europa deed verlangen naar een ander politiek systeem dan dat van de chagrijnig zwaaiende oude mannen op het 1 mei-bordes met hun grauwe maatpakken en ­jarenvijftighoedjes. ‘Rock-’n-roll is vrijheid. En elke jonge persoon wil vrij zijn’, zegt de Russische popmuzikant Andrej Makarevitsj in de documentaire Free to Rock van Jim Brown.

Zonder het zelf te weten plantten de Beatles de eerste zaadjes van de omwenteling. ‘Ich bin der Meinung, Genossen’, sprak DDR-leider Walter Ulbricht in 1965, ‘mit der Monotonie des yeah, yeah, yeah, und wie das alles heisst, sollte man doch Schluss ­machen.’ Als alternatief voor de rock introduceerde het regime een eigen, communistische jeugd­muziek met bijbehorende dans, de Lipsi, een brave polka waar de DDR-jongeren niets van moesten ­hebben.

Toen ik Politbureaulid Günter Schabowski in het tienuurjournaal zijn mededeling hoorde doen over het per direct ver­soepelen van de reisrestricties tussen Oost- en West-Berlijn, drong de betekenis daarvan niet echt tot me door. Beeld AFP

De veenbrand bleef doorwoekeren, met een kleine, maar opmerkelijke bijdrage van de Nederlandse popmuziek. Midden jaren zeventig was ­Venus van Shocking Blue hét nummer van de alternatieve jeugd in de Sovjet-Unie. Wie rebels wilde zijn, ging met zijn gitaar in het park zitten en zong She’s got it, op z’n Russisch verbasterd tot Sjizgara. De autoriteiten begrepen dat een repressief tolerante tegenzet nodig was en brachten op het officiële ­platenlabel Melodiya de lp Ding-a-dong van Teach-In uit.

In Tsjechoslowakije werden jongeren betoverd door binnengesmokkelde exemplaren van de eerste lp van de Velvet Underground. Kort na de Sovjet­invasie van 1968 werd in Praag naar hun voorbeeld de popgroep Plastic People of the Universe opgericht, de wegbereiders van Charta 77. De volksopstand van 1989 in Tsjechoslowakije heette niet voor niets de Fluwelen Revolutie. Vaclav Havel zei het jaar daarop tegen Lou Reed: ‘Dankzij jou ben ik president.’

Toen Michael Jackson in juni 1988 optrad in West-Berlijn, vlakbij de Brandenburger Tor, verzamelden duizenden Oost-Duitse fans zich aan de andere kant van de Muur om mee te luisteren. Toen de politie ­ingreep, riep de menigte: ‘Breek de Muur af!’

Wat de communistische stelsels heeft beëindigd is niet het moedige verzet van dissidente ­intellectuelen, en evenmin het plaatsen van kruis­raketten in West-Europa, maar de ongepolijste energie van jongeren die aanvoelden dat het leven aan de andere kant van de Muur beter en opwindender was. Rock-’n-roll betekent naast vrijheid non-conformisme, zelfgekozen saamhorigheid, zin in het leven. Alles wat dictaturen niet te bieden hebben.

We mogen de DDR overigens dankbaar zijn dat de Muur al die jaren goed bewaakt werd door Vopo’s. Anders zouden we nog een hele dobber hebben gehad aan de komst van miljoenen vluchtelingen uit het Oostblok. Hadden we, om zo’n tsunami te voorkomen, zelf een hek moeten neerzetten!

Lees onze stukken over de val van de muur

Precies dertig jaar geleden viel de Berlijnse Muur. De Volkskrant staat dit weekend uitgebreid stil bij dit jubileum: van een interview met een Nederlander die terugverlangt naar de DDR tot een analyse van de huidige verhoudingen. Lees hier onze artikelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden