De metamorfose van de Europese Unie: de EU moet vieze handen durven maken

Luuk van Middelaar over zijn boek 'De nieuwe politiek van Europa'

In zijn boek 'De nieuwe politiek van Europa' laat Luuk van Middelaar haarscherp zien hoe de crisis Brussel van zijn geloof deed vallen. Een crisis die werkte als een bevrijding.

Luuk van Middelaar: 'Al het goede kwam uit de Brusselse regelfabriek' Foto Gees Voorhees

Luuk van Middelaar heeft zijn stem hervonden. Zijn politiek-filosofische stem. Vijf crisisjaren lang (2010-2014) was hij his master's voice als adviseur annex speechschrijver van Herman Van Rompuy, de eerste EU-president. 'Dat gaat in je pen zitten, in je taal en verhaal. Voor mijn nieuwe boek moest ik eerst afstand nemen.' Alles wat hij direct na zijn vertrek in de zomer van 2015 op papier zette, heeft hij weggegooid.

De nieuwe politiek van Europa heet het boek. Een messcherpe analyse hoe de crisis Brussel van zijn geloof deed vallen. De Franse vertaling volgt komend voorjaar maar de Franse premier Edouard Philippe heeft hem al uitgenodigd voor een gesprek over de toekomst van Europa. In het Matignon, het Parijse 'Torentje'.

Van Middelaar (44) is toonaangevend in het Europese debat. Zijn vorige boek De passage naar Europa (een doorwrochte pil van ruim 500 pagina's) maakte zoveel indruk op Van Rompuy dat hij Van Middelaar onmiddellijk inhuurde. 'Een wat dik uitgevallen visitekaartje', glimlachte hij destijds.

Hoe groot is de metamorfose van de EU?

'Heel groot. Een Umwertung vieler Werte. De periode 2008-2017 is een historische kentering, een cesuur. Natuurlijk waren er voortekenen. Bij de val van de Muur in 1989 en het Verdrag van Maastricht in 1991 diende de nieuwe politiek zich schoorvoetend aan. Europa besloot tot de invoering van de euro en zou zich met buitenlands en veiligheidsbeleid gaan bezighouden. De Europese Gemeenschap werd de Europese Unie, een wederdoop.

'Naamsverandering is symbolisch belangrijk. Wanneer verander je van naam? Vrouwen deden dat vroeger als ze trouwden, als je paus wordt, krijg je ook een nieuwe naam. Het markeert het begin van een nieuwe fase. Maar al die voortekenen konden makkelijk worden weggeduwd, het was lange termijn. Wie wilde, kon blijven geloven in de oude Europese droom dat we ooit allemaal gelukkig onder één Europese regering zouden leven.

'Dat ideaal is afgelopen jaren stukgeslagen, verdwenen in de crisisgolven. Een bevrijding. Want die oude droom was een nachtmerrie geworden voor velen, een korset dat de oppositie de mond snoerde.'

Hoe zag het 'oude Europa' eruit?

'Het was het Europa van depolitisering, van nationalistische passies smoren in regels en procedures, en samenwerken in mistige werkgroepen van experts, in 'de Brusselse instituties'. Dat werkt goed bij het uitbouwen van de interne markt. Aan deze bureaucratie zat ook een geloofskant: de belofte van eeuwige territoriale en beleidsmatige uitbreiding. In 1950, vijf jaar na de oorlog, zeiden de grondleggers: we gaan een nieuw Europa maken, we beginnen met kolen en staal. Dat was natuurlijk een lullig beginnetje, een kasplantje dat beschermd moest worden, stap voor stap groter en sterker: meer beleidsterreinen, meer landen. 'Niet' bestond niet, alleen maar 'nog niet': Polen is nog geen lid van de euro.

'Al het goede kwam uit de Brusselse regelfabriek. Dat werkt inderdaad bij veiligheidsregels voor kinderspeelgoed en geneesmiddelenlicenties, die kun je ambtelijk uitonderhandelen. Maar hetzelfde model werd toegepast op de grote, brandbare kwesties van de afgelopen jaren. Na de visquota kwamen er asielquota. Hoeveel migranten zijn er, mooie verdeelsleutel op basis van bevolking, welvaart en werkloosheid, hoppa in de machine en daar rollen de quota eruit: Estland moet 12,3 Eritreeërs opnemen, naar beneden afgerond 12. 'Tallinn, hoort u ons?' En dan waren ambtenaren en politici verbaasd dat er protesten ontstonden, want het was toch een eerlijke verdeelsleutel. Men vergat dat het quotaprincipe überhaupt niet erkend werd, dat het indringende vragen opriep over identiteit, religie en soevereiniteit. Het was ambtelijke overmoed, de miskenning dat om politiek iets in beweging te krijgen meer nodig is dan regels en procedures.'

Wat legde vluchtelingencrisis bloot?

'Dat Europa een grens heeft. Dat we niet alleen een baken van goedheid kunnen zijn, het continent van de mooie waarden. De migratiecrisis leerde ons harde en soms bittere keuzes te maken tussen gastvrijheid en veiligheid. De EU-Turkijedeal om migranten terug te sturen was een moment van de waarheid. We zijn de naïviteit voorbij. Met de deels kwestieuze deal met Turkije werd de EU volwassen. We moeten onze belangen verdedigen zonder onze waarden te verloochenen, onderkennen dat we in een wereld van macht een tegenmacht zijn. Met Poetin, Erdogan en Trump om ons heen, red je het niet als predikant.

'De EU is niet de voorhoede van de wereldvrede, we zijn een club landen die vieze handen moet durven maken. Grenzen stellen: tot hier en niet verder! De burger vraagt dat. Natuurlijk zijn er aanhangers van het zuivere Europese ideaal met de EU als opvolger van de natiestaat. Maar bij de één miljoen migranten die in 2015 Europa binnenkwamen, trokken de meeste burgers een harde streep.'

Wat leerde de eurocrisis?

'Dat politieke motieven om de Unie bijeen te houden sterker zijn dan de financiële en economische. Toen de euro wankelde in 2011 en 2012 waren er stemmen in Berlijn en Den Haag om Griekenland uit de eurozone te gooien. De economische schade daarvan leek te overzien. Toch hebben de leiders de keuze gemaakt - met Merkel voorop - Griekenland erbij te houden. Op dat moment zag je dat de EU meer is dan een verdrag met regels. Dat als het erop aankomt die regels opzij worden geschoven en een noodfonds van 500 miljard euro het daglicht zag hoewel het Verdrag dat niet toestaat. De eurocrisis vergde handelen op het hoogste politieke niveau, geen procedures uit de ambtelijke regelfabriek.'

Het was chaos en paniek die eerste jaren. Wat ging er fout?

'Improviseren kan nodig zijn omdat je slecht bent voorbereid, dan is het een zwakte, of omdat de situatie volkomen nieuw is: dan is het een talent. Ik citeer in mijn boek Miles Davis, de meester van de jazzimprovisatie: 'I'll play it first and tell you what it is later.'

'Bij de start van de eurocrisis wist niemand waar het gevaar zat, hoe die vicieuze cirkel tussen zwakke banken en zwakke staten het ene na het andere euroland onderuithaalde.

'Natuurlijk, nadat de pleuris was uitgebroken stond er een heel koor van critici klaar met I told you so. Maar niemand had het zien aankomen. De leiders, de ministers, ze wisten niet wat te doen. Het was improvisatie in de volle zin.

'Er zijn fouten gemaakt, te lang bleef het probleem van de banken in de schaduw. Pas in 2012, na twee jaar paniek, opeenvolgende 'toppen van de waarheid' en vallende leiders, werd de bankenunie opgericht die het de ECB mogelijk maakte beslissende actie te ondernemen, Draghi's 'the ECB is ready to do whatever it takes to preserve the euro. And believe me, it will be enough'. De leiders hadden geen ervaring met communicatie met de financiële markten. Het is een enorme leercurve geweest.

'Als ik nu stukken lees dat de euro gaat omvallen, begrijp ik dat niet. Dat stadium zijn we voorbij. Natuurlijk, rampen zijn nooit uit te sluiten maar de eurozone steekt nu veel steviger in elkaar en de politiek is ervan doordrongen dat de munt een collectieve verantwoordelijkheid is.'

U spreekt over een existentiële crisis. Was het een bijna-doodervaring voor de EU?

'Er zijn zeker mensen die het zo hebben ervaren. In het najaar van 2011 zag ik genoeg EU-ambtenaren somber de metro uitstappen in de Europese Schumanwijk, gebogen onder die donkere crisiswolk. Er zijn heel gevaarlijke momenten geweest waarop de leiders midden in de nacht moesten handelen om de ondergang te keren. Dat gevaar was helaas ook nodig om de boel in beweging te krijgen.'

De belangrijkste vernieuwing is dat er nu een Europese regering is: de vergadering van de regeringsleiders. Waarom was die ontwikkeling onvermijdelijk?

'Wanneer zware besluiten onder hoge tijdsdruk genomen moeten worden - 500 miljard belastinggeld om de euro te redden, een dam tegen de migratiestroom, sancties tegen Rusland die economieën en veiligheid raken - dan heb je het sterkste politieke gezag nodig. En dat gezag haalt Europa uit het samenbrengen van zijn leiders.

'Het is de collectieve thuismacht van de Ruttes, Merkels en Macrons die Europees wordt. De leiders zijn de bedwingers, beslissers en vertolkers. Ze jagen de Europese instanties en lidstaten aan. Zij zorgden ervoor dat de Spaanse premier Zapatero in één weekend de grootste bezuiniging voor zijn land ooit bij elkaar sprokkelde, dat konden commissaris Moscovici van Economische Zaken of Eurogroepvoorzitter Dijsselbloem niet afdwingen. De EU-top is de eindhalte. 'The buck stops here', zoals Truman zei. Op het hoogste niveau móét het besluit vallen. In de EU is dat gelukkig niet één persoon maar zijn het 28 leiders, plus de Commissie- en Toppenvoorzitter. Dertig mensen die aan een ronde tafel zitten, de Oval Office van de EU.'

De metamorfose van de EU komt ook door de oplaaiende oppositie. Zijn Orbán, Tsipras en Cameron de redders van de Unie omdat ze de zaken op scherp stelden?

'Ze zijn zeker mederedders. Ze maken duidelijk dat Europa politiek is, om echte keuzes gaat. Ze doorbreken de macht van de technocraten en de 'er is geen alternatief'-mythe. Dat de oppositie aanvankelijk werd uitgesloten, is begrijpelijk. Bij de start moest Europa consensus produceren, het had iets te veel oorlogen gehad. Het doel was het dempen van emoties.

'Maar oppositie die stelselmatig wordt afgekneld, verwerpt uiteindelijk het hele systeem. Zie het Brexitreferendum: de uitgang als ultieme oppositie. Anti-Europese bewegingen als die van Le Pen, Wilders en Farage ontlenen hun populariteit aan het feit dat Brussel gezien wordt als moloch, een stoomwals die alles plet. De recente referenda tegen EU-verdragen en -besluiten, Europa als issue in nationale verkiezingen, het tekent de wens van de burger mee te willen praten. Europa is hun zaak.'

U oordeelt hard over de 'ontwrichtende' federalistische plannen van europarlementariërs. Vormen zij een grotere bedreiging voor de EU dan de nationalisten?

'Nee, maar nationalisten en federalisten houden elkaar in een perfecte omklemming. Ze maken elkaar groot. Voor Farage is een federalist als Verhofstadt de ideale boksbal: 'In Brussel willen ze dat we elke dag knielen voor de twaalf gele sterren.' Omgekeerd symboliseren de nationalisten voor Verhofstadt het kwaad van de Europese wereldoorlogen. Ze hebben elkaar als vijand nodig. Maar beiden richten hun pijlen te weinig op de leiders. Terwijl die oppositie dringend gewenst is.'

U noemt het zelf uw 'opdracht' om de EU te helpen het 'juiste pad' te kiezen. Dat klinkt ook als een gelovige, alsof er een EU-blauw bidprentje in uw slaapkamer staat.

(Lachend) 'Misschien heb ik iets te veel ridderboeken met mijn zoontje gelezen. We zitten midden in Tonke Dragts De brief voor de koning. Ik heb geen bidprentje, maar geloof wel in de noodzaak dat wij als Europese landen onze waarden en belangen gezamenlijk verdedigen in de wereld. Het is een smal pad tussen de sirenenzang van de Europese federalisten aan de ene kant en die van nationalistische afbrekers aan de andere. Een smal pad dat we moeten nemen. Anders slaat de Unie kapot op de rotsen en betalen we een zware politieke en economische prijs. Dan leveren we ons uit aan China en Rusland.'

De metamorfose is nog niet af, crisismanagement voldoet niet. Wat ontbreekt?

'We moeten strategisch vooruitzien. Onze relatie met Afrika is belangrijk als we niet weer willen dat de migrantenbootjes deze kant op komen. Daarom was de Turkije-deal een doorbraak, dat kunnen we ook op andere plaatsen. We willen geen trumpiaans Europe First maar ook geen Europe Last, dus moeten we op zoek naar een evenwicht tussen economische vrijheid en bescherming.

'We zijn niet de dorpsidioot van de geglobaliseerde wereld. En: koester de oppositie! Experts, juristen en economen: maak een eind aan de zelffelicitatie in de Europese agentschappen en werkgroepen! Toon dat er alternatieven zijn. Europees Parlement: ontwikkel je tot tegenmacht van de Europese regeringsleiders. Wees het platform voor tegenstellingen. Werk met nationale parlementen. Uit lijfsbehoud!'

Het eerste gat is geslagen: de Brexit. Wat is de waarschuwing?

'De Britse burger heeft opgehangen bij gebrek aan gehoor. Het drukt de Unie met de neus op haar sterfelijkheid, vernietigt het dogma van de ever closer union. Het was een schok voor Brussel, Merkel is het meest geraakt. Zij is sindsdien bezig de EU27 bij elkaar te houden.'

U plaatst grote vraagtekens bij die eenheid. Waarom?

'Die eenheid is brozer dan de 27 doen voorkomen, omdat ze over de ruggen van de Britten is afgekocht. Alle eisen van de 27 afzonderlijke lidstaten voor de scheidingsregeling zijn op één hoop geveegd en doorgestuurd naar Londen. Achter het gesloten front gaat een harde en onredelijke opstelling schuil. Niet houdbaar volgens mij. De 27 zijn gefocust op de scheiding en de afrekening, er is te weinig nagedacht over de toekomstige relatie. Groot-Brittannië blijft een buurland en een politieke en militaire macht: willen we daar ruzie mee? We zouden tegelijk over de scheiding én de toekomstige relatie moeten onderhandelen, zoals de Britten vragen.'

De EU werd gered, iedereen zat op de eerste rij bij dit crisisspektakel. Waarom hebben alle onheilsprofeten en EU-haters dit gemist?

'Omdat ze mijn boek nog moeten lezen.'

Luuk van Middelaar: De nieuwe politiek van Europa, Historische Uitgeverij, 372 pagina's; 25 euro. Verschijnt op 27 september.

CV Luuk van Middelaar

1973 geboren op 9 mei in Eindhoven

1999 doctoraal Geschiedenis en Filosofie Rijksuniversiteit Groningen

1999 debuteert met boek Politicide (zijn doctoraalscriptie)

2000 postgraduate Politieke wetenschappen, EHESS Parijs

2002-2004 medewerker Europees Commissaris Bolkestein

2004-2006 politiek secretaris VVD-fractieleider Van Aartsen

2009 dissertatie (cum laude) Politieke filosofie, Universiteit van Amsterdam

2010-2014 speechschrijver/ adviseur EU-president Van Rompuy

2015-heden Hoogleraar Universiteit Leiden en Université catholique Louvain-la-Neuve

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.