essaydiscussiëren

De mens is meer dan diens mening alleen

Alles wordt anders als mensen met uiteenlopende opvattingen elkaar onder vier ogen sprekenBeeld Manon van der Zwaal

Je kunt totaal van mening verschillen en toch naar elkaar luisteren, gewoon, omdat het fijn is nota te nemen van andere opvattingen. De Volkskrant sluit aan bij een internationaal initiatief om opiniebubbels tegen te gaan.

Op grote verwachtingen volgen vaak grote ontgoochelingen. Neem de hoop op een harmonieuze toekomst die miljoenen mensen koesterden in het najaar van 1989. In de Sovjet-Unie was ‘Hoffnungsträger’ Michail Gorbatsjov bezig met een democratisch experiment – waarmee hij in het Westen overigens meer waardering oogstte dan in zijn eigen land. In de Oost-Europese volksrepublieken maakten (hoog-)bejaarde leiders plaats voor dissidenten die zij eerder nog naar stookkelders van staatshotels hadden verbannen. Alleen in Roemenië hield dictator Nicolae Ceausescu, zelfbenoemd ‘genie van de Karpaten’, nog even stand. De vraag was niet óf ook hij zou moeten buigen voor de straffe wind van vernieuwing, maar wannéér dat zou gebeuren. En of de machtswisseling met geweld gepaard zou gaan.

De stemming in het verwachtingsvolle najaar van 1989 werd misschien wel het mooist vertolkt door Billy Joel in zijn ballad Leningrad: over een Amerikaan en een Rus, Victor, die in wederzijdse vijandschap waren opgegroeid, maar die elkaar nu – bij het uitdoven van de Koude Oorlog – als vrije mensen konden treffen. ‘We never knew what friends we had, until we came to Leningrad.’ In deze prachtige edelkitsch lag de illusie besloten dat mensen aan weerszijden van het IJzeren Gordijn vriendschap met elkaar zouden sluiten zodra ideologieën niet langer tussen hen in stonden.

Daar zag het kort na de val van de Muur ook naar uit: Oost-Berlijners vierden de vrijheid die hun plotseling ten deel was gevallen niet onder elkaar, nee: zij trokken door de eerste gaten in de grens naar het Westen, waar ze als verloren familieleden werden onthaald. Ze zouden hunkeren naar de welvaart van de ‘Wessi’s’, maar vooral naar vrije gedachten, naar dialoog met hun vroegere klassenvijand, naar de uitwisseling van ideeën.

De gedachte was dat informatie per definitie goed was voor de mens, en dat veel informatie nog beter voor hem was. Dat hij, na jarenlange blootstelling aan staatspropaganda, informatie heel goed van desinformatie zou weten te scheiden. En dat hij graag van valse voorstellingen of vooroordelen verlost wilde worden.

De verwachtingen die werden gewekt door het einde van de Koude Oorlog gingen naadloos over in die van het informatietijdperk dat daarop volgde. Billy Joel hoefde niet meer met het vliegtuig naar Leningrad – Sint Petersburg intussen – om Victor te ontmoeten, ze waren nog maar een paar muisklikken van elkaar verwijderd. In de onbegrensde digitale ruimte zouden mensen zichzelf kunnen voorzien van informatie waartoe zij vroeger geen toegang hadden. Zoals de Verlichting de tijd afsloot waarin mensen meenden te kunnen volstaan met lezing van ‘dat ene boek’, de Bijbel, zo sloot het informatietijdperk de tijd af dat mensen genoeg meenden te hebben aan één krant en een paar televisiezenders.

Informatietijdperk

De mogelijkheden die het wereldwijde web ons biedt, worden volop benut. Hatemails, tweets met veel uitroeptekens en complottheorieën doen daar niets aan af. Vóór de komst van de nieuwe media stuurden boze krantenlezers dreigbrieven of doosjes met fecaliën naar opinieleiders die hun misnoegen hadden gewekt. De moeder aller complottheorieën – de suggestie dat Joden de spil vormen van een duistere wereldregering, nu vaak deep state genoemd – stamt uit de negentiende eeuw. Het menselijk tekort is in het informatietijdperk misschien beter zichtbaar dan voorheen, het is er niet uit voortgekomen.

De verwachting dat de nieuwe media mensen nader tot elkaar zou brengen, is echter illusoir gebleken. Zoals de wereldkerk ooit uiteenviel in talrijke – onderling wedijverende – geloofsrichtingen, zo heeft het wereldwijde web de trekken aangenomen van een lappendeken van parochies met gelovigen die andersdenkenden mijden en die zichzelf slechts wensen te voorzien van informatie die hun van pas komt. Op het internet wordt dat selectieve zoekgedrag ook nog eens algoritmisch versterkt.

Zelfs een digitaal platform als de buurtapp maakt zijn sociale belofte niet waar. Zeker: er worden koffie-ochtenden, burendagen of inspraakavonden mee aangekondigd. En gebruikers wisselen onderling hun ervaringen met aannemers en schoonmakers uit. Maar via de buurtapp wordt ook geklaagd over volle vuilniszakken die náást de container zijn gestald. Over hondenpoep, zwerfvuil, een lawaaiig feestje – twee straten verderop. Of over jongens ‘met een Noord-Afrikaans uiterlijk’ die zich op suspecte wijze door de wijk verplaatsen.

Buurtapp

Deze meldingen zouden de veiligheid en de gezelligheid van de buurt ten goede komen, maar roepen in werkelijkheid een onbehaaglijk gevoel op. Niet alleen vanwege hun inhoud, maar ook omdat ze de afzender tot niets verplichten. Die kan vanachter de gordijnen blijk geven van zijn burgerzin, maar ontslaat zichzelf daarmee ook van de verplichting om zelf dat zwerfvuil maar op te ruimen, om zelf naar de bron van geluidsoverlast op zoek te gaan, of om zelf die jongens met een Noord-Afrikaans uiterlijk aan te spreken op hun suspecte gedrag. Mogelijk heeft de buurtapp – alle goede bedoelingen van de initiatiefnemers ten spijt – er onbedoeld aan bijgedragen dat mensen hun betrokkenheid bij de buurt overwegend via hun smartphone tot uitdrukking brengen.

In de anonimiteit van het wereldwijde web kunnen vooroordelen gedijen en blijft het eigen gelijk onweersproken. Mogelijkheden om met andersdenkenden, veronderstelde tegenstanders of dwaallichten van gedachten te wisselen, blijven onbenut. En áls ze elkaar treffen – zoals in het mislukte nationale televisiedebat over racisme – gebeurt dat in een sfeer van rivaliteit of gewapende vrede. Zelden stellen de deelnemers aan zo’n debat werkelijk belang in de zienswijze, of de onderbouwing daarvan, van de ander. En zelden willen zij zich door die ander laten overtuigen. Al was het maar omdat zoiets, ook in de politiek, al snel getuigt van wankelmoedigheid of beginselloosheid.

Deutschland spricht

Alles wordt anders als mensen met uiteenlopende opvattingen elkaar onder vier ogen spreken. Dat was de gedachte achter Deutschland spricht, de door het Duitse weekblad Die Zeit gearrangeerde gesprekken tussen mensen aan weerszijden van het opiniespectrum. Mensen die slechts van elkaar weten dat zij heel anders denken over brandende kwesties – vluchtelingen, islam, de klimaatcrisis, het coronaregime. De inzet van zo’n gesprek is niet dat de deelnemers het met elkaar moeten zien eens te worden, maar dat zij nota nemen van elkaars opvattingen en overwegingen, en dat de andersdenkende aan de andere kant van de tafel niet per definitie een malloot is. De dialoog is het beste middel om te voorkomen dat de samenleving uiteenvalt in opinie-bubbels, luidde – licht geparafraseerd – de toelichting bij het initiatief in 2017.

Sindsdien hebben tienduizenden mensen in Duitsland en acht andere Europese landen deelgenomen aan dit sociale experiment. De gespreksdeelnemers die naderhand verslag deden van hun bevindingen verkeerden vaak in de zoete stemming van mensen die net een slepende ruzie hebben bijgelegd: ze hadden meer met elkaar gemeen dan ze in de beslotenheid van de eigen parochie hadden verwacht, de opvattingen van de ander waren vaak minder eng en beter doordacht dan verondersteld, en misschien waren zij zelf ook wel wat te stellig of te onverdraagzaam geweest. Sommigen vonden het prettig de last van het eigen gelijk te kunnen afleggen, want daardoor werd de andersdenkende ineens veel minder bedreigend.

Kortom: een mens is meer dan diens mening alleen. Daarvan kunnen mensen zich in een gesprek onder vier ogen vergewissen. Maar het geldt ook voor de meeste mensen die elkaar vanuit de anonimiteit van de sociale media met oneliners bestoken. Hoezeer die de schijn ook tegen hebben.

Kunnen we het gesprek weer op gang brengen?

Hoe vaak treft u in uw sociale omgeving nog iemand met een andere kijk op de wereld dan u? En wat doet u als iemand u probeert te overtuigen van zijn eigen gelijk? Het overkomt ons niet meer zo vaak, we leven in een sociale cocon en als het gebeurt kruipen we liefst zo snel mogelijk terug in onze eigen filterbubbel. Het is immers makkelijker praten als je gelijk krijgt.

De Volkskrant initieert een nieuw project: Nederland in gesprek. Daarmee arrangeren we de discussie tussen mensen met verschillende wereldbeelden. Kunnen we, in een tijd waarin een belangrijk deel van de maatschappij vergeten lijkt hoe we met elkaar moeten praten, het gesprek weer op gang brengen?

Het bouwt voort op een idee van het Duitse weekblad Die Zeit. Dat brengt al een aantal jaar duizenden Duitsers aan weerszijden van het opiniespectrum bij elkaar onder de noemer ‘Deutschland spricht’. Het project kreeg onder de noemer My Country Talks internationaal navolging, bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk, België, Zweden, Italië, Frankrijk, Polen en Zwitserland.

Doel van het programma is niet om het met elkaar eens te worden, maar om naar elkaar te luisteren, te discussiëren en bruggen te slaan.

Om een gesprekspartner te vinden met een andere kijk op de wereld, leggen we u 8 controversiële vragen voor. Van corona, het koningshuis, de Europese Unie, tot de vleesconsumptie. En vervolgens koppelen we u aan iemand die op zoveel mogelijke vragen anders antwoordde, en die bij u in de buurt woont, zodat afspreken makkelijk is.

Op 1 november ontmoet u uw gesprekspartner op een locatie die u samen kiest. U kunt er ook voor kiezen om het gesprek online te voeren, in verband met de coronamaatregelen. De inhoud van de gesprekken blijft volledig privé. De inschrijving van Nederland in gesprek loopt van 12 september tot en met 18 oktober. Schrijf u in door de vragen die iets hoger in dit artikel staan te beantwoorden, of ga naar volkskrant.nl/ingesprek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden