Column Arie Elshout

De mens evolueert terug naar de tijd van voor de homo erectus, terug naar de gebochelde gestalte van weleer

De evolutie van de mens laat zich gemakkelijk in vier woorden samenvatten: van gebogen naar rechtop. Van laagontwikkeld naar hoogontwikkeld. Altijd had ik het idee dat het een lineair en onomkeerbaar proces was. Maar daar begin ik aan te twijfelen. Ik zie steeds meer mensen in een gebogen houding lopen, zitten of fietsen, de ogen strak gericht op een telefoonschermpje. Het kan niet anders of rug- en nekwervels gaan zich daarnaar voegen en slaan we evolutionair gezien de weg terug in. Terug naar de tijd van voor de homo erectus, terug naar de gebochelde gestalte van weleer.

Ik ben er nog niet uit of er tegelijkertijd ook sprake is van een achteruitgang in ontwikkeling. Wel denk ik dat de pratende mens voor zijn toekomst moet vrezen. Ik zat pas in een restaurant naast een familietafel. Ik verwachtte gelach, gedrein, gemok, gejen, gekat, gelal - alles wat een familiediner zo leuk maakt. Niets daarvan. Iedereen was verdiept in zijn mobiel, ouders en kinderen. Er werd amper wat gezegd, ook niet tegen opa en oma, die niets anders overbleef dan het hoofd zielloos van links naar rechts te laten gaan als afgedankte postduiven op een stok. Ook op de werkvloer wordt steeds meer machinaal gecommuniceerd via appjes, zelfs als de ander om de hoek zit. Nu kan het in sommige gevallen helemaal geen kwaad als er wat meer gezwegen wordt in plaats van gepraat, toch merk ik telkens weer dat het digitale autisme me ergert.

Zo worstel ik wat af als het gaat om de gevolgen van de technologische revolutie. Lang dacht ik dat de veranderingen vooral kwantitatief zijn en niet zozeer kwalitatief. Om bij mijn leest te blijven: vroeger kreeg je het nieuws op gezette tijden, met de ochtendkrant, de avondkrant en het achtuurjournaal. Tegenwoordig zit er door Twitter nauwelijks meer licht tussen het ontstaan van het nieuwsfeit en het melden daarvan. Ook is het verspreiden van nieuws en het reageren daarop niet meer voorbehouden aan de pers. Iedereen kan het. Als we erbij stilstaan, verbazen we ons erover, maar hoe veel gemakkelijker het ook is geworden voor meer mensen om nieuws heel snel te verspreiden, in de kern blijft het gewoon nieuws.

De weg terug ‘Ik zie steeds meer mensen in een gebogen houding lopen, zitten of fietsen, de ogen strak gericht op een telefoonschermpje.’ Foto ANP

Of is dit keer de kwantitatieve sprong voorwaarts zo groot dat het tot een nieuwe kwaliteit leidt? Simpeler gezegd: krijgen we door de enorme veranderingen een andere mens, een andere maatschappij? Dat is moeilijk te zeggen, kwantiteit is meetbaar, kwaliteit een stuk minder.

Het politieke debat is onmiskenbaar gedemocratiseerd. Via het instant-podium van de sociale media kan iedereen meepraten en gehoord worden. De gevestigde orde in politiek, bestuur en media heeft niet meer het rijk alleen. Het is allemaal hijgeriger, venijniger en instabieler geworden. Veel democratische landen hebben te maken met ontregelend populisme, maatschappelijke polarisatie en politieke fragmentatie, waardoor het vormen van regeringen met werkbare parlementaire meerderheden vaak een frustrerende opgave is geworden. De digitalisering, met voorop de sociale media, draagt hieraan bij.

Maar is dit wel het hele plaatje? Pas wezen een paar lezers van de krant erop dat de wereld van Twitter niet hun wereld is en zeker niet dé werkelijkheid hoeft te weerspiegelen. Ook is niet alles negatief: #MeToo bleek een machtig wapen tegen mannelijk wangedrag. Bovendien hoeven de instabiliteit en ontwrichting niet blijvend te zijn.

Kortom, een andere mens, een andere maatschappij door de digitale revolutie? Het is te voorbarig iets definitiefs daarover te zeggen. Wel is er een andere Amerikaanse president. Donald Trump. Dankzij Twitter. Met dat sociale medium in de hand knuppelt hij er woest op los, als een gekromde oermens. Zetten we dan toch een stap achteruit in de ontwikkeling van het menselijk wezen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.