Opinie

De media steunen de bondskanselier, maar voor arme bejaarden is Merkel een kille regentes

De Duitse media steunen Merkel door dik en dun, maar toch verschijnen er barsten in haar beeld.

Angela Merkel met bejaarden op een CDU-bijeenkomst in Stralsund, 16 september. Beeld Getty Images

Progressief Amerika is nog steeds niet bijgekomen van het feit dat een tv-realitysoap-figuur en aansluitend twitteraar president kon worden. De zondebok is internet: één grote 'echokamer' en 'filterbubbel'. En álle media zijn commerciëler dan ooit. Een publieke omroep bestaat er nauwelijks, deze krijgt per burger 3 euro per jaar belastinggeld. In Nederland is dat zo'n 55 euro. In Duitsland 116 euro. Is dit laatste bedrag de reden dat Duitsland zo stabiel is, of althans oogt? Bepalen 'de media' dus 'de politiek'?

Preciezer: wordt Merkels partij CDU/CSU weer de grootste omdát de grote kranten en omroepen haar sinds jaar en dag door dik en dun steunen? De huidige verkiezingen lijken dit te bevestigen. Als het gaat om digitale moderniteit staat Nederland al jaren in 's werelds toptien, Duitsland na nummer dertig. Betaalautomaten zijn er schaarser dan bij ons, pinnen kan in veel zaken nog steeds niet. Duitsland is een op overtoeren draaiend machineland en daar horen de grote omroepen bij, met hun journaalpresentatoren van roestvrij staal.

De omroepen ARD, ZDF en WDR en de grote kranten van het midden, Frankfurter Allgemeine Zeitung en Süddeutsche Zeitung voorop, vormen tezamen het mediale motorblok dat Merkel tot de Mercedes onder de Europese politici heeft uitgeroepen en reeds tot verkiezingswinnaar. Haar grootste uitdager, SPD-leider Martin Schulz, wordt steeds meer als een sukkel weggezet. Buiten Duitsland behoren de weinige Duitslandkenners bijna unisono tot de Merkel-fanclub. Merkel geldt als het onmisbare bastion van stabiliteit van Europa.

Kernvraag is echter of Merkel niet voor een nieuwe Duitse deling heeft gezorgd: tussen arm en rijk. Het percentage armen ligt wel veel lager dan in de VS, waar de helft van de kiezers vorig jaar maximaal 450 dollar op de spaarrekening had staan. Sterker: de Duitse vakbonden wíllen niet eens extra geld, alleen nóg meer vakantiedagen. De omroepen tonen dit zelfgenoegzame beeld voortdurend, net als tijdens Paars bij ons: 'wat hebben we het toch goed, en wat zijn we toch goed'. Maar onder het oppervlak worden de onzichtbare onderstromen sterker, zich vastankerend rond de thema's armoede onder bejaarden en het tekort aan verpleegkundigen. Merkel ziet er hierbij níét 'Mutti'-achtig uit, maar als een kille regentes.

Hét dominante tv-beeld van deze campagne wordt misschien wel de scène uit het ZDF-programma Klartext Frau Merkel. Een afgetobd ogende vrouw, al bijna veertig jaar schoonmaakster in een ziekenhuis, vroeg wat Merkel er aan ging doen dat zij in totaal 654 euro aan pensioen zal krijgen, 'arm tot mijn dood'. Merkel antwoordde dat het Duitse pensioenstelsel nu eenmaal zus en zo in elkaar steekt. En vroeg: 'Heeft u zelf geen eigen pensioenfonds dan?' Het kan een 'Melkert-moment' worden.

Is Schulz al afgeserveerd, de oppositiepartijen krijgen maar mondjesmaat media-aandacht, op de rechtse AfD na dan. Die kiezers worden, net als de hele voormalige DDR, als sneue en rancuneuze Trump-achtige types weggezet, 'deplorables' zoals Hillary Clinton hen noemde, een 'beeld' dat haar fataal werd.

Bekijk het fragment bij Klartext hieronder.

Hoe belangrijk het beeld is dat de grote oude media schilderen van de politiek en van de zittende leider? Dat hoeven we maar te vragen aan François Hollande sinds hij als president werd gefotografeerd met een helm op achter op een brommer op weg naar een liefje. Men denkt te jagen, maar wordt gejaagd. Dit geldt ook voor Merkel. Al het onderzoek naar 'de media en de vluchtelingen' leverde ook deze conclusie op. Op 15 juli 2015 zei ze nog: er is verschil tussen vluchtelingen en migranten, en niet iedereen kan blijven. Op 4 september besloot ze de grenzen niet dicht te doen en 'Willkommen' te roepen. Waarom? Omdat het gros van de tv-beelden alleen de verschrikkingen van de vluchtelingen toonde.

De conclusie van communicatiehoogleraren Kepplinger en Maurer: 'Als zich iemand aangepast heeft, dan niet 'de' media aan de politiek, maar de politiek aan de massale, door de ellendebeelden op tv losgewoelde, emoties van de bevolking.'

Het thema vluchtelingen stond vorige maand nog steeds in de topdrie van gespreksonderwerpen tussen Duitsers, na Trump en het weer, dat altijd bovenaan staat. Het beeld van Trump is intussen een cliché, dat beeld van die arme schoonmaakster is nieuw. Ook hierom kan Merkel niet meer dan op een 'overwinningsnederlaag' hopen. Alle tekenen wijzen erop dat veel kiezers zullen uitwijken naar de kleine partijen: die Linke en de Grünen, die al in de Bondsdag zitten, of de nieuwelingen, de AfD en de D66-achtige FDP van Christian Lindner: het nieuwe gezicht op de billboards, een miniatuur-Macron misschien. Aan hem besteden de grote media nu wel aandacht. Niet als serieuze politicus - 'Hij houdt van sportauto's!' - maar als mogelijk hulpje in Merkel-IV.

De constellatie van 'de media' is politiek dus belangrijker dan ooit. Maar als altijd geldt: de kruik gaat zo lang te water tot zij barst. Dat zal zondag ook in Duitsland blijken.

Henri Beunders is hoogleraar ontwikkelingen in de publieke opinie, Erasmus Universiteit Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden