VerslaggeverscolumnMarjon Bolwijn in Assen

De lokale democratie stelt nog weinig voor als ‘Den Haag’ zo veel bepaalt

De gemeentepolitiek begint steeds meer trekken te vertonen van een marionettentheater, waarbij ‘Den Haag’ aan de touwtjes trekt. Hoe meer taken de landelijke overheid over de schutting van de gemeenten gooit, vol randvoorwaarden en vastgestelde budgetten, hoe minder controle wethouders en raadsleden hebben over hun bewegingen. Als de lokale politiek niet weer meer speelruimte krijgt, kun je net zo goed de gemeenteraadsverkiezingen afschaffen, stelde hoogleraar staatsrecht Douwe Jan Elzinga onlangs in een interview in deze krant. Hij maakt zich serieus en terecht zorgen over de democratische bestuurslaag die het dichtst bij de burger staat.

De frustraties van raadsleden en wethouders ziet hij, tijdens trainingen die hij geeft, zorgelijke proporties aannemen. Met idealen en mooie ideeën zijn ze de lokale politiek ingegaan, maar ze ontdekken in het verkeerde toneelstuk te zijn beland. Er is nauwelijks tijd en geld om zelf iets op touw te zetten.

Raadslid Martine Deen.

Martine Deen (40) is zo’n raadslid dat de frustratie nabij is. Ik zoek de pedagogisch medewerker op in de nieuwbouwwijk van Assen waar ze met haar man en drie jonge kinderen woont. Ze zit nu twee jaar in de gemeenteraad van de Drentse hoofdstad. Eerst voor de SP, maar omdat ze zich niet thuis voelde in de ‘top down’-sfeer van deze partij, ging ze na een jaar met veel meer plezier alleen verder als Lijst Deen. Naast het raadswerk draait ze in een jeugdzorginstelling in de stad Groningen dag- en nachtdiensten in een groep met acht jongeren die kampen met een opeenstapeling van problemen als cannabisverslaving, depressie, agressie en automutilatie. Ze besloot de politiek in te gaan om iets te kunnen doen aan de crisis in de jeugdzorg, zoals de lange wachtlijsten voor jongeren die dringend hulp nodig hebben.

De gemeentepolitiek kan wel wat mensen gebruiken die met de poten in de zorgmodder staan, vindt ze. ‘In Assen ben ik de enige die in de jeugdzorg werkt.’ Maar ze ervaart nul komma nul speelruimte om ook maar iets voor elkaar te krijgen, want de naar gemeenten overgehevelde jeugdzorg is met een veel te krap budget aan landelijke regels gebonden. ‘We praten in de raad alleen over hoe we de financiële tekorten moeten oplossen, aan de inhoud komen we niet toe.’ Op de werkvloer ziet ze de gevolgen. ‘De problematiek van jongeren verergert en wordt complexer door het lange wachten op hulp.’

Wethouder Harmke Vlieg: op het matje.

De politica zag zich onlangs genoodzaakt tegen de aanleg van een ‘doorfietsroute’ van Assen naar Groningen te stemmen. Zo’n typische maatregel die de lokale politiek smoel geeft. ‘Handig voor forenzen en goed voor het milieu, maar in deze tijd van grote krapte kan daar echt geen geld naartoe’, verklaart ze haar tegenstem.

Martine Deen heeft wel een gemeente uitgekozen om politiek actief te zijn. Bestuurlijk loopt het niet zo lekker in Assen: de afgelopen twee jaar stapten drie wethouders op en in het najaar zei de lokale partij Plop het college vaarwel. Sinds vier weken is er weer een nieuw bestuur, met als enige blijvertje wethouder Harmke Vlieg van de ChristenUnie, met zorg in haar portefeuille. Assen telt relatief veel zorginstellingen en kampt mede door de tekorten in de jeugdzorg met een begrotingstekort van 11 miljoen euro. Sinds vorige maand staat het onder curatele van de provincie Drenthe. Ook dat nog.

Douwe Jan Elzinga: frustraties lopen op. Beeld Ivo van der Bent

En het houdt maar niet op met de regels die de landelijke overheid gemeenten oplegt. Zo windt Martine Deen – pratend met de kalmte van een doorgewinterde hulpverlener – zich ook op over een nieuwe regeling voor huishoudelijke hulp voor ouderen en zieken. Sinds januari geldt één landelijk tarief voor iedereen: 19 euro per maand. Dat kost Assen met zijn toch al grote begrotingstekort 1,5 miljoen extra. Want eerder hanteerde het, zoals veel gemeenten, een inkomensafhankelijk tarief. Nu hebben ook huishoudens met een goed inkomen voor een appel en een ei een werkster. Deen vindt het ‘heel stoer’ dat wethouder Vlieg vooroploopt in het verzet van gemeenten tegen deze ‘algemene voorziening schoonmaak’. Maar een hoge ambtenaar op het ministerie van Volksgezondheid riep haar op het matje. Als ze bleef weigeren, kon ze een aanwijzing verwachten, een eufemisme voor dwang. De wethouder kon niet anders dan zwichten.

Hoewel Martine Deen zich regelmatig afvraagt of de lokale democratie die naam nog verdient, is ze vastbesloten verder te gaan in de lokale politiek. Maar de jeugdzorg zegt ze vaarwel. Ze kan het niet meer aanzien hoe jongeren de dupe zijn van falend beleid. De oplopende werkdruk door de leegloop onder collega’s, groeit haar boven het hoofd. De redding zal van de politiek moeten komen. Van jeugdzorg én de lokale democratie. Daarom gaat ze door.

Net als andere gemeenten kreeg Assen er in 2015 allerlei taken bij. Maar omdat 16,3 procent van de kinderen er een vorm van hulp krijgt, kampt de Drentse hoofdstad met grote financiële problemen.

In handen van gemeenten zou de zorg voor jong en oud goedkoper en beter worden, was de belofte van de decentralisaties. Vijf jaar verder blijken die hoge verwachtingen slechts ten dele ingelost

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden