Opinie

De lokale democratie staat onder druk

Gemeenten hebben veel meer taken gekregen, maar de lokale democratie staat onder druk.

Bewoners van Purmerend tijdens een bijeenkomst van de gemeenteraad over de mogelijke opvang van vluchtelingen. Beeld anp
Bewoners van Purmerend tijdens een bijeenkomst van de gemeenteraad over de mogelijke opvang van vluchtelingen.Beeld anp

De taken van het lokale bestuur zijn recentelijk uitgebreid door de grote decentralisaties, de grootste verandering in het binnenlands bestuur sinds de Tweede Wereldoorlog. Het gemeentefonds is de helft groter geworden en waar de gemeente voorheen vooral over ruimte, wonen en verkeer ging, is daar het hele sociale domein bijgekomen. En nu zijn het ook weer de gemeenten die aan de bak moeten om acuut de migrantenstromen op te vangen.

Tegelijkertijd staat de lokale democratie op verschillende manieren onder druk. De politieke constellatie in de gemeente is minder stabiel geworden door twee ontwikkelingen die elkaar versterken: versplintering (waar er vroeger drie of vier grote partijen waren, zijn er nu vaak meer dan tien middelgrote en kleine) en volatiliteit (verandering van stemkeuze bij opeenvolgende verkiezingen).

In veel gemeenten moet na elke verkiezing weer helemaal bij de start worden begonnen met het formeren van een college, de voordelen van continuïteit en ervaring verdwijnen. De burgemeester, boegbeeld van stabiliteit, komt daardoor ook steeds vaker onder druk te staan. Het verloop onder burgemeesters is toegenomen, rapporteerde de Volkskrant gisteren.

Het rekruteren van goede mensen voor kandidatenlijsten van politieke partijen is moeizaam, vooral in kleinere gemeenten. Dit wordt versterkt doordat het imago van politici daalt, zoals blijkt uit recent onderzoek.

Waardering voor politici

Daarbij helpt het niet dat sommige politici, ook landelijke, elkaar voortdurend voor rotte vis uitmaken, elkaars integriteit graag ter discussie stellen, spreken over 'nep', over zakkenvullers, et cetera. Onder die omstandigheden bedenken mensen zich wel een paar keer voordat ze besluiten tijd vrij te maken voor de politiek. Het helpt ook niet als de secundaire en primaire arbeidsvoorwaarden te ver worden uitgekleed; ook op dat punt moeten we de waardering voor politici in ere houden.

Een derde factor is dat de burger mondiger is geworden (op zich goed) en dat die mondigheid sneller dan voorheen overgaat in agressie. Ik sprak deze week bij een werkbezoek een baliemedewerkster van de gemeente die vijftien jaar geleden foldertjes op haar balie had, maar dat kon niet meer want die kreeg je de hele tijd naar je hoofd gesmeten! In extreme vorm uit dit zich in groter geweld of dreiging ermee; zie de afschuwelijke bedreigingen van deze week in Rijswijk en Rijssen.

Deze opsomming maakt het beeld misschien grimmiger dan het op veel plaatsen is. Er zijn onder de 393 gemeenten vele waar in goede verhoudingen zeer competente en gedreven mensen goed werk leveren. Bij de bijeenkomsten die we vanuit het kabinet bij voortduring met lokale bestuurders hebben, ben ik elke keer weer trots op de hoge kwaliteit van ons lokaal bestuur. Maar we moeten onderkennen dat de druk toeneemt.

Alexander Pechtold (d66), Jesse Klaver (groenlinks) en PVV-fractievoorzitter Geert Wilders tijdens het debat over de aankomende Europese Top. Beeld anp
Alexander Pechtold (d66), Jesse Klaver (groenlinks) en PVV-fractievoorzitter Geert Wilders tijdens het debat over de aankomende Europese Top.Beeld anp

Schaal

Wat kan eraan gebeuren? Vooropgesteld: een deel van het bovengenoemde kan alleen lokaal worden opgelost. Het zorgvuldig rekruteren, screenen, scholen en begeleiden van nieuw politiek talent moet door politieke partijen worden gedaan. Voor het ingewikkelde onderwerp integriteit is er een nationaal instituut (het BIOS), dat bijstaat met raad en daad, en in een wet die nu in de Eerste Kamer ligt, worden de bevoegdheden van de commissaris van de koning en de burgemeesters hierin versterkt.

Soms speelt de schaal een rol. Zoals bekend wil de regering niet van bovenaf gemeenten tot fusie dwingen, maar er is een jarenlange trend dat kleine gemeenten zelf concluderen dat ze de complexe problemen niet meer alleen aan kunnen; we hebben herindeling, onder meer financieel, aantrekkelijker gemaakt.

De lokale democratie kan ook versterkt worden door programma's die juist niet starten bij het formele bestuur, maar bij de burgers. Denk aan buurtrechten en aan de zogenaamde 'deliberatieve vormen' van democratie. Ook aan de veiligheid van lokale bestuurders wordt gewerkt; er zijn vaste afspraken van het Openbaar Ministerie dat bij bedreiging altijd vervolgd wordt en de strafeisen zijn verzwaard. Voor bewaking is er een landelijke beoordeling (het stelsel 'Bewaken en Beveiligen').

Sommige van de bovengenoemde trends die de druk op het lokale bestuur verhogen, zijn ontwikkelingen van decennia; die los je niet zomaar op. Maar het versterken van de gemeenten als eerste bestuurslaag, van de lokale democratie en van lokale politici moet voor de komende jaren de allerhoogste prioriteit hebben. Het begint met respect en waardering voor politici, ook onderling.

'het versterken van de gemeenten als eerste bestuurslaag, van de lokale democratie en van lokale politici moet voor de komende jaren de allerhoogste prioriteit hebben.' - Ronald Plasterk Beeld ANP
'het versterken van de gemeenten als eerste bestuurslaag, van de lokale democratie en van lokale politici moet voor de komende jaren de allerhoogste prioriteit hebben.' - Ronald PlasterkBeeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden