Column The Big Picture

De lessen van de Britse narrenoptocht

Vlak voordat de Duitse kanselier Angela Merkel dinsdag in het Europees parlement zal spreken, wordt mijn blik getrokken door Nigel Farage. Deze Britse Europarlementariër was in 2016 een van de drijvende krachten achter de Brexit, een van de mannen die het Verenigd Koninkrijk in een op hol geslagen politieke mallemolen hebben doen belanden. Zo op het oog gaat hij er niet onder gebukt, hij lacht en zit te ginnegappen met anderen.

Is dit nou zo’n politicus, vraag ik me op de perstribune af, die slecht vooruit kan denken, niet de gevolgen van zijn acties overziet en doodleuk land en volk meesleept in een wild avontuur met mogelijk rampzalige afloop? Ik moet hieraan denken vanwege de toespraak die EU-president Donald Tusk het weekend ervoor hield over de 100ste verjaardag van de Poolse onafhankelijkheid en het einde van de Eerste Wereldoorlog. De Pool spreekt daarin over het Franz Ferdinand-moment. Hij doelt op de moord op de Habsburgse troonopvolger in Sarajevo, waarna de leiders van Europa hun landen in een oorlog stortten die niet zoals gedacht fris en vrolijk werd, maar smerig en hemeltergend.

De politici van toen zijn allang tot stof vergaan, maar het vermogen om in een vlaag van frivole onbezonnenheid de aanzet te geven tot gevaarlijke kettingreacties blijft – in diverse gradaties en mutatis mutandis – aanwezig in politici van nu, is de boodschap van Tusk. Kijkend naar Farage, denk ik: is dit er zo eentje?

De EU-president zelf noemt de Britse oud-premier Cameron. Die wilde er alles aan doen om Groot-Brittannië in de Europese Unie te houden. Hij schreef het Brexit-referendum uit om de eurosceptici in zijn Conservatieve partij voorgoed de pas af te snijden. Hij verloor en veroorzaakte zo wat hij had willen voorkomen: het Britse vertrek uit de EU. Onbedoeld stond Cameron aan het begin van wat Tusk de ‘lunatic parade’ noemt, vrij vertaald de narrenoptocht.

De Britse Europarlementariër Nigel Farage lijkt niet gebukt te gaan onder de op hol geslagen politieke mallemolen in zijn thuisland. Beeld AFP

De Pool vreest dat de rechts-nationalistische regering in zijn eigen land in hetzelfde scenario terecht kan komen. Zij zegt de EU niet te willen verlaten, maar door zich zo sterk af te zetten tegen Brussel kan er een ­dynamiek ontstaan die daar toch toe leidt. Het Franz Ferdinand-moment. Geen doods verleden maar levende werkelijkheid.

Daarbij is opnieuw een hoofdrol weggelegd voor het nationalisme. Na de vorige eeuw te hebben gefungeerd als aanjager van het noodlot in de vorm van twee wereldoorlogen, werd het na 1945 afgezworen. Bij wijze van catharsis. Inmiddels steekt het zijn lelijke kop weer op: het zit bij Trump, Poetin, het Chinese bewind, de Britse brexiteers, rechtse regeringen in Oost-Europa en populisten in West-Europa. Het nationalisme is terug en het is overal.

Tusk waarschuwt ervoor, net als de Franse president Macron. Zij verwachten dat de Europese verkiezingen van komend voorjaar een tweestrijd wordt tussen voorstanders van integratie en nationalisten, tussen coöperatie en conflict, tussen licht en duisternis. Mochten de nationalistische krachten grote winst boeken, dan kan dat ingrijpende gevolgen hebben voor de EU ­zoals we die nu kennen, vreest Tusk. Met ­andere woorden: de verkiezingen kunnen één groot Franz Ferdinand-moment worden, in de zin dat er meer kapot wordt gemaakt dan de mensen lief is.

Inderdaad kan zoiets gebeuren. Toch is het tegelijkertijd riskant om van de Europese verkiezingen een manicheïstische ­botsing met het nationalisme te maken. Dat begrip is te grofmazig. Mensen kunnen gewoon trots zijn op hun land en oprecht moeite hebben met de snelle veranderingen in hun leefomgeving vanwege globalisering en Europeanisering. Luisteren naar hen is beter dan hen te verketteren als achterlijke nationalisten. Juist dan kunnen zij in de armen worden gedreven van politieke belletje trekkers als Farage en Boris Johnson, die hun strapatsen uithalen en zich dan uit de voeten maken, alles in chaos achterlatend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.