opinie brexit

De les van Brexit: passiviteit kan de Europese Unie fataal worden

Wil de Europese Unie in de toekomst meer uittreders voorkomen, dan dient zij een structureel antwoord te formuleren op de vraag naar het waarom van de Brexit, betoogt rechtsfilosoof en advocaat Mike Soyer.

Een pro-EU-demonstrant bij het parlement in Londen, 25 maart 2019. Beeld EPA

De Britse wedkantoren schatten de kansen met de dag anders in. Zal de Brexit slagen? Hoe? Wanneer? Een tweede referendum? Wordt May vervangen? Door wie? Een van de vele vragen werd vorige week eindelijk beantwoord. Er komt uitstel.

Brexit werpt ook vele vragen op voor de rest van de Europese Unie. Hoe dient zij te reageren? Meewerken? Dwarsliggen? Het Verenigd Koninkrijk iets gunnen? De Britten een kop kleiner proberen te maken? Ze hun ‘fout’ laten voelen? Het zijn op dit moment de urgentste vragen van de Europese politiek. Vragen die nu onze aandacht opeisen en die nu een antwoord verlangen.

In al die hectische spoedeisendheid dreigt de belangrijkste Brexit-vraag echter uit het oog te worden verloren. Het is voor het voortbestaan van de EU van het grootste belang dat de of-, wanneer-, en hoe-vragen, hoe belangrijk en spoedeisend ook, de vraag naar het waarom van de Brexit niet naar de achtergrond verdrijven.

Gevaarlijke valkuil

Het verloop van de Brexit-onderhandelingen (waar de Britten zich inmiddels zelf het hardste voor schamen) heeft de criticasters van de EU recentelijk wat wind uit de zeilen genomen. Ook Thierry Baudet leek zijn EU-positie tijdens de verkiezingsdebatten ogenschijnlijk iets af te zwakken, of moest op zijn minst erkennen dat de geesten in Nederland momenteel ‘niet rijp’ lijken voor Nexit.

Maar deze spreekwoordelijke opklaring vormt voor de EU een gevaarlijke valkuil. Iedereen weet dat partijen als Forum – die overigens geregeld legitieme kritiek aanvoeren op het functioneren van de EU, laat daar geen twijfel over bestaan – slechts wachten tot de storm weer opsteekt. De beeldvorming rondom Brexit – waarin de Britten nu de positie van onderliggende, verliezende partij vervullen – kan over een maand al geheel zijn omgeslagen. Wil de EU in de toekomst meer uittreders voorkomen, dan dient zij een structureel antwoord te formuleren op het waarom van Brexit.

Wie iets wist van de Amerikaanse constitutionele geschiedenis had de Europeanen kunnen vertellen dat het verenigen van staten geen gemakkelijke exercitie zou zijn. De tijdloze uitdaging van een federaal staatsverband, of, in het geval van de Europese Unie een unie met federale trekken, ligt in het aanbrengen van de juiste balans tussen (de bevoegdheden van) de federale overheidslaag – ‘Brussel’ – en de staten. Daar waar de Amerikanen in dat opzicht inmiddels relatieve eenheid kennen, daar is de situatie voor de Europese Unie, een veel jonger samenwerkingsverband, nog uiterst precair en penibel.

Verstandshuwelijk not meant to be

Verstoor de balans tussen de federale overheidslaag en de staten – daadwerkelijk, dan wel in de beleving van de kiezer – en de staten zullen tot rebellie worden gedreven, of op zijn minst een poging daartoe. ‘Beslissingen over het Verenigd Koninkrijk dienen te worden genomen in het Verenigd Koninkrijk,’ aldus ook de Leave-stemmers, die met die woorden, zo bleek uit peilingsonderzoek van Lord Ashcroft, de voornaamste drijfveer prijsgaven achter hun Brexit-stem.

Toegegeven, het Verenigd Koninkrijk was in dit opzicht altijd een long shot; een puzzelstuk dat moeilijk in het project van Europese eenwording was te passen. Churchill was na de Tweede Wereldoorlog weliswaar groot voorstander van een United States of Europe, maar dan wel zonder zijn Verenigd Koninkrijk. Die trotse terughoudendheid is bij zijn landgenoten nooit helemaal verdwenen. Het verstandshuwelijk tussen de Europeanen en de Britten was wellicht, zoals menig gehuwden op een zeker moment moeten constateren, not meant to be.

Andere echtscheidingen kan de EU zich echter niet veroorloven. Politici die de Europese Unie – in welke vorm dan ook – een warm hart toedragen, dienen Brexit onverminderd te beschouwen als een waarschuwing en wake-up call. Zij dienen zich, juist nu, over de constitutionele tekentafels gebogen te houden en zich met een niet aflatend gevoel van urgentie af te vragen: ‘Hoe bewaken we de balans beter in de toekomst?’

EU-sceptische-golf

Helaas lijkt het met het langetermijngeheugen van heel wat Europese politici slecht gesteld. Ongetwijfeld bevredigt het Brexit-gestuntel voor een moment de gekoesterde wrokgevoelens jegens de Nigel Farages van deze wereld. Maar ondertussen is niets substantieels voorgesteld, laat staan ingevoerd, dat tegemoet komt aan legitieme kritiekpunten van EU-sceptici en dat meer uittreders – zoals Nederland – in de toekomst zou kunnen voorkomen.

Die passiviteit kan de EU wel eens een fataal worden. Partijen als Forum zitten niet stil. In wat op historische schaal waarschijnlijk slechts een korte adempauze zal zijn, is grondige reflectie geboden. Bij uitstek is het de taak van de politicus om voor te sorteren op de zorgen van morgen. De EU doet er onverstandig aan af te wachten tot de volgende EU-sceptische-golf zich vormt.

Het is in dit opzicht inderdaad zoals Machiavelli het verwoordde. ‘Wanneer problemen worden opgemerkt voordat zij ontstaan, dan kunnen zij eenvoudig worden opgelost. Maar als je wacht tot ze genaderd zijn, zal het medicijn te laat komen. De kwaal zal niet meer te verhelpen zijn.’

Er komt uitstel. Ook aan de EU om daar het beste van te maken.

Mike Soyer is rechtsfilosoof en advocaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.