OmbudsmanBas Mesters

De krant is een metgezel: je eerste contact met de buitenwereld in de ochtend

De verlangens van lezers lopen ver uiteen. Dat maakt duidelijk wat een balanceeract het dagelijkse maken van een krant is.

Wat doe je als je als na negentien jaar ergens terugkeert? Dan kijk je rond en onderzoek je wat er is veranderd, wat je nog herkent, en hoe je jezelf er toe kunt verhouden. Dus ik vroeg me af: wat is de Volkskrant? Wat wil ze zijn? De eerste weken van mijn aanwezigheid als ombudsman op de redactie heb ik die vraag onophoudelijk gesteld. In gesprekken met oude bekenden, nieuwe redacteuren, chefs en vertegenwoordigers van de hoofdredactie.

‘De krant heeft een warm hart en houdt het hoofd koel’, was wat ik het meest terughoorde. Het blijkt het adagium van de nieuwe hoofdredactie. In tijden van oplopende spanningen, desinformatie en polarisatie is de krant er om begrip te kweken, niet om verdeeldheid te zaaien en te polariseren, zei de hoofdredacteur me. Als voormalig correspondent Rome verraste dit uitgangspunt me aangenaam. In het Italië van Berlusconi heb ik gezien hoe media het wantrouwen en wij-zij-denken in een land kunnen aanwakkeren. In de VS is eenzelfde trend zichtbaar. Om over Twitter maar te zwijgen.

Begrip aanwakkeren dus? Die missie maakt nieuwsgierig. Wat is dat dan, begrip? Was de journalistiek niet uit op controle van de macht? Het blootleggen van onwelgevallige feiten, problemen, spanning en smeulende conflicten?

Doorvragend hoorde ik vaak: de krant is een gids, een vuurtoren in de storm van meningen. Een onafhankelijk baken van betrouwbaarheid, dat juiste informatie biedt, een waakhond is en tegels licht. Het is een rustpunt dat duidt en context biedt. De lezer mag het eerste katern daarbij beschouwen als een loods die hem begeleidt in zijn leven in de buitenwereld. Het tweede katern, V, vertelde een chef, is de gids die probeert je persoonlijk leven te verrijken, leuker en gemakkelijker te maken. De krant kan niet zonder die zwaardere en die lichte toon, zeiden diverse redacteuren. Krijgt een van de twee de overhand, dan wordt zij onappetijtelijk.

De Volkskrant aan het ontbijt. Beeld Najib Nafid

Maar de krant is naast baken en gids ook een café, stelde de hoofdredacteur. Een plek waar verhalen worden verteld, ideeën en ervaringen worden uitgewisseld. Waar wordt gelachen en meegeleefd. De krant is een sfeer die je probeert te creëren: empathie, maatschappelijke betrokkenheid. Zij schrijft niet voor wat goed is, maar zorgt er wel voor dat het gesprek goed verloopt: door alle kanten van het verhaal in beeld te brengen, onderzoek te doen, feiten te checken, wederhoor te plegen, maar ook door te laten zien wie de dupe is van verkeerd beleid. De krant zoekt uiteindelijk naar de gedeelde werkelijkheid, aldus de hoofdredacteur. Dag na dag, verhaal na verhaal.

Misschien wel de mooiste metafoor die ik mocht optekenen, kwam van de chef opinie: de krant is een metgezel. Je eerste contact met de buitenwereld in de ochtend. In de Van Dale wordt een metgezel omschreven als ‘iemand die je vergezelt, vooral op een tocht’. Synoniemen van metgezel zijn makker, reisgenoot, partner.

Maar hoe kun je in tijden van scherpe politisering een goede metgezel blijven? Dat blijkt steeds complexer, zo hoorde ik in de gesprekken met redacteuren. Mensen zoeken in onzekere periodes sneller en vaker naar schuldigen. Het oordeel is soms al gevormd nog voordat de feiten bekend zijn. Een zeer ervaren redacteur vertelde dat journalisten meer en meer onder druk staan van kampen die hen willen beïnvloeden. ‘Ik heb het als journalist steeds moeilijker’, zei een andere oude rot. ‘Je komt van meerdere kanten onder vuur te liggen.’ Enerzijds heeft de krant te dealen met mensen die roepen: Baudet is racistisch, geef hem geen platform. Anderzijds met degenen die schreeuwen: Jullie demoniseren Baudet. Populisme ondermijnt zijn vak, vindt deze redacteur. ‘Onze intentie om beide kanten van de zaak te laten zien, wordt in toenemende mate gewantrouwd.’

Zorgelijke signalen. Ze roepen de vraag op wat de lezer eigenlijk van de krant wil. Zou deze de krant nog lezen om verrast te worden, om nieuwe inzichten op te doen, de ander in de wereld te doorgronden? Of is er een toenemende groep die zich door de krant bevestigd wil zien in zijn eigen al vastgestelde gelijk? Sommige redacteuren bespeuren die trend. Een al lang meelopende columnist meent dat er niet veel verandert: ‘Altijd al zochten mensen bij de krant nieuwe kennis én bevestiging voor hun eigen standpunt.’

Juist dat veelvormige verlangen van de lezer maakt duidelijk wat een balanceer-act het dagelijkse maken van een krant is. Hoe ben je als krant die goede metgezel? Zeker niet als je de lezer naar de mond gaat praten. Een metgezel durft je de waarheid te zeggen, is daarbij betrouwbaar, verschaft inzicht, kijkt vooruit om te onderzoeken of de kust veilig is, en ook terug om te reconstrueren hoe dingen echt verlopen zijn. Een metgezel lacht samen met je, geniet met je van schoonheid, toont compassie. Maar als het moet, houdt een metgezel je ook een spiegel voor, of daagt je uit.

En, een metgezel kan een man en een vrouw zijn. Zoals een adjunct-hoofdredacteur stelde: ‘Misschien is de Volkskrant de laatste jaren van een meneer iets meer in een vrouw veranderd, op zoek naar verbinding.’

Beste metgezel van de krant. U kunt uw brieven, opmerkingen, klachten sturen naar de ombudsman. Ik zal ze doorgeven en bespreken met redacteuren. En indien nodig kom ik tot een eigenstandig oordeel, indachtig het bovenstaande, het Volkskrant Stijlboek en andere journalistieke protocollen en richtlijnen. In deze rubriek zal ik verslag doen van mijn reis namens u over de redactie. Dit alles in de hoop dat we samen het hoofd koel, het hart warm en de krant in vorm houden.

De Ombudsman behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele ­pagina’s en journalistieke aanpak. ombudsman@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden