Opinie

'De Koran zegt dat het mag, en die heeft altijd gelijk'

Dat je de doodstraf normaal gaat vinden, gaat opmerkelijk snel.

'Ik zat bij een juridisch onderzoeksinstituut waar iedereen jaren achtereen de Sharia had bestudeerd en dus flink gesocialiseerd was.' Beeld epa

Studenten leren op de rechtenfaculteit natuurlijk hoe het recht in elkaar steekt. Daar waar ze in het eerste jaar nog rechtvaardigheid verwarren met rechtmatigheid, kennen ze na vier jaar het verschil tussen vrijspraak en ontslag van rechtsvervolging. Daarnaast gebeurt er vrijwel onzichtbaar nog iets, dat socialisatie genoemd wordt. Dat is het proces waarbij iemand bewust en onbewust, de waarden, normen en andere cultuurkenmerken van zijn groep krijgt aangeleerd.

Dit zag ik zelf terug bij de manier waarop studenten tegen het werk van de Hoge Raad aankeken. Zelfs dit hoogste rechtscollege maakt fouten, blijkt onder meer uit het werk van hoogleraar wetenschapsfilosofie Ton Derksen. In zijn boek Onschuldig Vast zegt hij dat een betrouwbare schatting neerkomt op een duizendtal mensen dat per jaar wordt veroordeeld - terwijl ze onschuldig zijn. Dat is tussen de 4 en de 11 procent van het aantal vonnissen. Best veel. Hij zegt dat dit percentage hoger is bij ernstiger misdrijven, omdat rechters dan banger zijn om schuldigen vrijuit te laten gaan.

Lucia de B.

Een van hen was Lucia de Berk, een verpleegkundige tijdens wier diensten wel erg veel patiënten overleden. Toen ik nog argumentatieleer doceerde, gebruikte ik die rechterlijke uitspraken als lesmateriaal. De redeneringen kwamen (beetje kort door de bocht, maar voor de duidelijkheid) hierop neer; als er toen zoveel mensen zijn gestorven, dan was de kans dat dit toeval was, heel klein. Dan moest zij dus een moordenaar zijn. En als zij een moordenaar was, dan waren dus alle ziekenhuispatiënten die tijdens haar dienst zijn overleden, vermoord. Dat gaat op twee punten mis.

Ten eerste is kansberekening niet zo'n beste raadgever. In casino's weet men dat de kans dat iemand telkens opnieuw een zes gooit, niet zo groot is. Maar het kan natuurlijk wel. Ten tweede zit er een cirkelredenering in; omdat ze een moordenaar is, moeten haar patiënten zijn vermoord.

Wonderlijk genoeg vonden heel wat vierdejaarsstudenten mij indertijd bijzonder arrogant, omdat ik hardop durfde te zeggen dat de Hoge Raad een fout had gemaakt - zelfs als ik eraan toevoegde dat ik niet wist of Lucia de B. schuldig was, maar dat ik wel wist dat de argumentatie tekort schoot. Wat ik zelf het meest opvallend vond, was de totaal andere visie van de gemiddelde eerstejaarsstudent, die ik ook les gaf. Zij moesten een juridisch werkstuk schrijven en kozen massaal voor een in hun ogen ronduit domme veroordeling door de Hoge Raad: de Puttense Moordzaak, de Schiedammer Parkmoord. Het socialisatieproces ten aanzien van respect voor hoge rechtscolleges, had bij hen nog niet plaatsgevonden.

Grappig genoeg waren de eerstejaars, die dus twijfels hadden over de accuratesse van onze opperrechters, geregeld voorstander van de doodstraf. De vierdejaars, die geen fouten zagen, waren juist gesocialiseerd naar de opvatting dat de doodstraf verwerpelijk was. Niemand merkte dit bizarre, tegengestelde verband op.

Sharia

Een jaar later zat ik in Saoedi-Arabië, waar de doodstraf nog regelmatig werd en wordt uitgevoerd. Ik zat bij een juridisch onderzoeksinstituut waar iedereen jaren achtereen de Sharia had bestudeerd en dus flink gesocialiseerd was. Het argument dat de doodstraf verwerpelijk is, werd door niemand geaccepteerd. De Koran zegt dat het mag, aldus mijn gespreksgenoten, en de Koran heeft altijd gelijk. Ik antwoordde hierop dat de Koran ook zegt dat rechters veel fouten maken. Ik suggereerde dat je wellicht beter de doodstraf niet kon toepassen, omdat je er nu eenmaal af en toe naast zit. Executies laten zich zo moeilijk terugdraaien. Dat vonden de Saoedi-Arabieren een interessant, en voor hen nieuw argument! Ik hoop daarom van harte dat het werk van Ton Derksen in het Arabisch vertaald gaat worden. Heeft iemand daar wellicht een potje geld voor beschikbaar?

Antoinette Vlieger werkte jaren aan de Universiteit van Amsterdam, publiceerde een roman en is nu advocaat in Hilversum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.