opinie islam

De islam typisch onveranderlijk? Juist specifiek modern

Maarten Boudry is van mening veranderd over witte schuld, of zelfs 180 graden omgeslagen, zo lezen we in een interview in de Volkskrant. Maar waarover precies? Over de islam? Over vreemdelingen? Of over de aanvaardbaarheid van racisme? Helemaal duidelijk wordt dat niet, betoogt wetenschapsfilosoof Michiel Leezenberg.

Studenten lezen de Koran in een school in Medan, Indonesië. Beeld AP

Evenmin wordt duidelijk waarom Boudry precies van mening is veranderd. Blijkbaar durft hij pas sinds kort openlijk zijn afkeer te belijden van alternatieve geneeswijzen en het progressieve geloof in de gelijkwaardigheid van alle mensen. Op het eerste gezicht lijkt zijn nieuwe positie vooral het resultaat van een verlaat gevecht met zijn progressieve en anti-racistische ouders. Nu is het publiekelijk uitvechten van een generatiekloof filosofisch niet erg interessant. Maar Boudry presenteert zijn bekering nadrukkelijk als het beredeneerde nieuwe inzicht van een ‘wetenschapsfilosoof’. Trots vermeldt hij dat hij net de Vermeersch-leerstoel aan de Universiteit van Gent gekregen heeft, en beklaagt zich dat zijn collega’s hem een ‘verrader’ vinden vanwege zijn nieuwe inzichten.

Controverse

Zo bezien getuigt zijn opvatting dat er ‘een groot probleem met de islam’ zou zijn, niet zozeer van wetenschappelijk onderzoek of filosofisch denkwerk, maar vooral van intellectuele moed, indachtig het motto van zijn universiteit, ‘durf (dwars) denken’. De houder van de Vermeersch-leerstoel, zo zegt de rector van Gent, ‘is iemand die, geheel in de geest van Etienne Vermeersch, de controverse niet schuwt maar daarbij steeds op een rationele en wetenschappelijk verantwoorde manier te werk gaat.’

De meningen die Boudry over de islam ventileert zijn helemaal niet dwars, gedurfd of controversieel. Zo suggereert hij dat de islam een voedingsbodem voor homohaat, terreur en misogynie is, en dat de islam nog een Verlichting moet doormaken. Dat zijn geen nieuwe of dwarse filosofische inzichten, maar idées reçues, ofwel pasklare ideeën die even wijdverbreid als banaal zijn. Bovendien zijn ze grotendeels onjuist. Allerlei dingen die voor- en tegenstanders als typisch en onveranderlijk islamitisch beschouwen, blijken bij nader inzien juist specifiek modern. Eeuwenlang was bijvoorbeeld in de islamitische wereld de tolerantie van homoseksueel verkeer tussen mannen zó groot dat westerse reizigers er schande van spraken. En terreur uit naam van de islam is, voor degenen die de moeite nemen wat nauwkeuriger historisch onderzoek te doen, nog geen honderd jaar oud.

Koran

Algemener zijn terrorisme en revolutionair geweld, zoals we die ook in de islamitische wereld van nu tegenkomen, geen uitingen van primitief irrationele gewelddadigheid, maar door en moderne verschijnselen. Je zou ze zelfs als producten van de Verlichting kunnen omschrijven. Dat zijn allemaal dingen die duiding en verklaring behoeven.

En hoe rationeel onderbouwd of wetenschappelijk verantwoord zijn Boudry’s ‘nieuwe inzichten’ eigenlijk? Heeft hij bijvoorbeeld de Koran gelezen? Duidelijk niet, al suggereert hij van wel. Zo beweert hij dat in de Koran de doodstraf voor afvalligen wordt geëist. Dat is aantoonbaar onjuist: zo’n straf voor afvalligheid valt helemaal negens in de Koran te vinden. Bovendien zegt het feit dat iets al dan niet in de Koran staat nog niets over hoe er in de loop van de eeuwen met zulke geopenbaarde teksten is omgegaan – zoals iedereen met ook maar een flauw benul van sociale wetenschappen zou moeten weten.

Met andere woorden, Boudry’s bekering tot hedendaagse islamofobe platitudes is helemaal niet rationeel onderbouwd of wetenschappelijk verantwoord, maar juist het resultaat van lui denken. Van een wetenschapsfilosoof zou je beter verwachten.

Michiel Leezenberg is wetenschapsfilosoof aan de Universiteit van Amsterdam

Reactie Maarten Boudry:
Dat ik mijn ‘openlijke afkeer’ zou geuit hebben over de ‘gelijkwaardigheid van alle mensen’, zoals Michiel Leezenberg schrijft, is pure laster. In het interview zeg ik letterlijk dat dat principe voor mij ‘een nobele gedachte blijft’, wat betekent dat ik er nog steeds 100 procent achter sta. Ook heb ik nergens beweerd dat de islam ‘onveranderlijk’ is, maar sprak ik in tegendeel mijn vertrouwen uit dat ze een liberale ‘inhaalslag’ zal maken. Dat het islamitisch fundamentalisme een ‘tegenreactie’ is op de moderniteit, heb ik evenmin ontkend. Sterker: in mijn boek werk ik precies die stelling uit, parallel aan de opkomst van christelijk fundamentalisme in de late negentiende eeuw.

Leezenberg ontkent dat de islam de doodstraf voor geloofsafval voorschrijft. Hij dwaalt. Alle vier de soennitische rechtsscholen stipuleren precies die doodstraf, op basis van verschillende koranverzen (soera 4:89;9:11-12) en meerdere hadith. Tot in de twintigste eeuw was dat het standpunt van de overweldigende meerderheid van islamitische rechtsgeleerden, zowel soennitisch als sjiitisch.

Leezenberg illustreert treffend het punt dat ik maakte: regressief-linkse ideologen, die in de bres springen voor reactionaire godsdiensten, vind je bij uitstek in de academische wereld. Wie zich in die kringen kritisch uitlaat over de islam, wordt meteen uitgespuwd als ‘islamofoob’ en halve racist. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden