Column Stephan Sanders

De geschiedenis is niet fris, ook die van Karl Marx niet

Ik hoor het al mijn hele denkende leven, maar deze zomer was het dan zover: De Terugkeer van Karl Marx werd in Nederlandse en buitenlandse opiniebladen aangekondigd. Want, luidde de stelling: een nieuwe generatie kan de oude meester lezen zonder last te hebben van de ballast van het verleden. Deze twintigers en dertigers waren nog niet geboren of zeer jong toen het reëel bestaande communisme ter ziele ging. Of, zoals het artikel van de socioloog Merijn Oudenampsen in De Groene Amsterdammer werd samengevat: ‘Na de val van de Muur kunnen we de ideeën van ’s werelds bekendste revolutionair met een frisse blik bekijken.’

Dat is een eigenaardige gevolgtrekking: die val van de Muur heeft wel degelijk plaatsgevonden, of die nu deel uitmaakt van je levende herinnering of niet. En die muur viel weer omdat de inwoners van die socialistische heilsstaten de ‘frisheid’ van het systeem niet zo erg waardeerden. De DDR bijvoorbeeld was een totale spionnenstaat, waar buren, vrienden en familieleden elkaar verlinkten. Maar wacht: was die failliete inboedel te danken aan Karl Marx, of toch aan de politieke leiders van de DDR?

Daar is eindeloos over gediscussieerd, maar het vervelende is en blijft dat Marx zelf ‘de dictatuur van het proletariaat’ als een noodzakelijke fase van het communisme heeft beschreven. Daarna was Lenin er als de kippen bij om dat proletariaat te vereenzelvigen met de (communistische) partij.

In ieder geval kan je stellen dat in het werk van Marx geen lans gebroken wordt voor individuele vrijheid, onafhankelijke rechtspraak, tegenspraak, de parlementaire democratie, en nog zo wat van die burgerlijke flauwigheden.

Natuurlijk is het raadzaam Marx te lezen, als je die 19de-eeuwse gigant wilt doorgronden, maar waarom zou je de vervolggeschiedenis, van repressie, dictatuur en goelag, dan niet ook onder ogen zien? Er zijn mensen, zoals de Sloveense filosoof Slavoj Žižek, die er veel aan gelegen is de communistische naam opnieuw ‘onschuldig’ te denken. Zo zijn er ook rooms-katholieken die als enige opdracht kennen: het beschermen van de reputatie van de kerk, ook als dat ten koste gaat van slachtoffers.

Er was een naoorlogse generatie, de zogenaamde babyboomers, die Hitler zelf niet of nauwelijks heeft meegemaakt, maar die toch geobsedeerd was door de nazigeschiedenis. Zozeer zelfs, dat ze van de weeromstuit voor het communisme kozen, als ‘antifascistische kracht’. Het idee, dat de geschiedenis nog niet echt begonnen kon zijn omdat zij nog niet geboren waren, kenden ze niet. Integendeel, ze maakten zich die geschiedenis krampachtig eigen.

Tegenwoordig schermt niet alleen marxistisch links, maar ook extreem-rechts met het aangeboren geheugenverlies. Ik had nog nooit van de Vlaamse beweging Schild & Vrienden gehoord, tot vorige week, toen de Belgische VRT een reportage uitzond over de club. Aan de leiding staat Dries Van Langenhove, ook al zo’n jongeman die de frisheid heeft uitgevonden. Hij en zijn vrienden maken zich sterk voor ‘ het traditionele, klassieke gezin’ (alsof er ook maar iets in het Belgische wetboek staat dat zo’n gezin verbiedt). Ze willen een ‘weerbare Vlaamse jeugd, die sterk in haar schoenen staat.’ Dat klinkt allemaal nog klassiek conservatief, maar in de VRT-reportage werden de berichten uit een besloten chatruimte getoond, waar de Schildvrienden elkaar overtroffen in antisemitische en racistische grofheden – eerder klassiek nazistisch. Bovendien doen de Schildvrienden aan ‘weerbaarheidstrainingen’, en wanneer je de reportage bekijkt doemt het beeld op van een bescheiden ‘Freikorps’. Nog vervelender is dat vertegenwoordigers van Schild & Vrienden zich in de Vlaamse politiek hebben genesteld, en zitting hebben in bestuursraden van de Gentse Universiteit. Ze zitten daar incognito, want hun bedoelingen houden ze voor zich.

De leider van Schild & Vrienden sprak ook op de summer university van Forum voor Democratie. De FvD-leden wisten toen, net zomin als ik, het fijne van die beweging, want de VRT zond de onthullingen pas later uit.

Maar als u hoort over een organisatie die ‘Schild & Vrienden’ heet, gaan er bij u dan geen bellen rinkelen? Ik weet dat het Vlaamse politieke landschap anders is dan het Nederlandse, maar sommige namen zijn historisch besmet. Hoor ik bijvoorbeeld over de ‘Eenheidspartij Nederland’ of ‘Volk & Speer’ dan weet ik genoeg.

De geschiedenis is niet fris.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.