Opinie

De geopolitiek is terug, ook in Europa

Met de Russische invasie en annexatie van de Krim en de daaropvolgende oorlog in oost-Oekraïne heeft Vladimir Poetin overduidelijk gemaakt dat hij geen intenties heeft de onschendbaarheid van grenzen en het primaat van internationale juridische normen te respecteren.

De Russische president Vladimir Poetin. Beeld afp

Het is de hoogste tijd dat de Europeanen stoppen met wensdenken dat zoiets als een continentale rechtsorde bestaat. De wereld werkt helaas niet zo; de realiteit is veel hardvochtiger en de macht regeert.

De Russische militaire interventie in Syrië en de vluchtelingencrisis in Europa onderstrepen dit nog eens. Europa moet inzien dat wanneer het niet tegemoetkomt aan zijn geopolitieke belangen crises uit naburige regio's vroeger of later aan de deur zullen staan.

Rusland is Europa's buur, wat betekent dat een modus vivendi onontbeerlijk is. Tegelijkertijd maken de geopolitieke ambities van Rusland het tot een continentale bedreiging van de Europese veiligheid. Dit is de reden dat een sterke trans-Atlantische relatie onmisbaar blijft voor Europa, evenals herstel van zijn eigen afschrikkingscapaciteiten.

Europa voert momenteel een politiek ten opzichte van China - de opkomende wereldmacht van de 21ste eeuw - die is gebaseerd op een irreële en inconsistente mix van zorgen om de mensenrechten en om commerciële winsten. Hier moet Europa eveneens een veel groter bewustzijn van de geopolitieke risico's en zijn eigen belangen demonstreren.

China, dat aan het oostelijke einde van Eurazië ligt, is van plan om de continentale Zijderoute door Centraal-Azië en Rusland richting Europa te heropenen. De pragmatische uitleg voor dit reusachtige, strategische project (met investeringen ter waarde van ongeveer 3 biljoen dollar) is de noodzaak West-China te ontwikkelen, dat tot zover weinig heeft geprofiteerd van het economische succes van de kustregio's. In werkelijkheid echter is het project hoofdzakelijk in geopolitieke termen van cruciaal belang: China, een continentale macht, wil het potentiële economische succes van de Verenigde Staten, een zeemacht, in Eurazië uitdagen.

Joschka Fischer. Beeld epa

Praktisch gezien zal het Chinese Zijderouteproject een strategisch alternatief creëren voor westerse trans-Atlantische structuren, met een Rusland dat ofwel een rol als permanente jongste bediende van China in Centraal-Azië zal accepteren of daar een serieus conflict mee zal riskeren.

Maar de keuze voor een oostelijke of westelijke oriëntatie is niet in Europa's belang. In tegendeel, zo'n keuze zou Europa zowel politiek als economisch uiteenrijten. Europa, dat in normatieve en economische termen het meest met Amerika is verbonden, heeft de trans-Atlantische veiligheidsgarantie nodig.

Daarom moet de Europese Unie met betrekking tot Rusland een koers van standvastigheid tot zijn principes en de NAVO blijven volgen. Toch heeft het tegelijkertijd een goede relatie met China nodig en kan het het Zijderouteproject niet blokkeren. Dus wat China betreft moet Europa helder zijn over belangen, wat een hoge mate van eenheid zal vereisen.

Binnenlandse ontwikkelingen in Turkije onder president Recep Tayyip Erdogan en de hernieuwde militarisering van de Koerdische vraag maken een politieke benadering allesbehalve makkelijk. Maar Europa heeft geen alternatief (en niet alleen vanwege de vluchtelingen).

President Erdogan. Beeld afp

Dit geldt des te meer gegeven het feit dat de opkomst van Rusland in Syrië en de de facto alliantie van het Kremlin met Iran Turkije weer richting Europa en het Westen drijven, wat betekent dat er een reële kans op een nieuwe start is.

Desalniettemin blijft het potentieel voor Europese invloed in het Midden-Oosten klein en de regio zal ook op lange termijn gevaarlijk blijven. Europa moet dan ook vermijden een kant te kiezen in het conflict tussen sjiieten en soennieten of tussen Iran en Saoedi-Arabië. In plaats daarvan zouden de Europese belangen het meeste gediend zijn door een strategisch ambigue koers te varen.

De terugkeer van de geopolitiek houdt in dat de fundamentele keuze waar Europa in de 21ste eeuw mee te maken krijgt die tussen zelfbeschikking en externe dominantie zal zijn. Hoe Europa deze vraag beantwoordt, zal niet alleen zijn eigen lot bezegelen, maar dat van het gehele Westen.

Vertaling Melle Trap
©Project Syndicate

Joschka Fischer was minister van Buitenlandse Zaken namens de Duitse Groenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.