Column Bert Wagendorp

De fiscus spreidt het bedje, het parlement slaapt en de multinational betaalt nul euro belasting

Afgelopen week maakte de Italiaans-Amerikaanse automaker Fiat-Chrysler bekend dat het wil gaan fuseren met het Franse Renault – grootaandeelhouder van het Japanse Nissan-Mitsubishi. Als de fusie doorgaat, komt het hoofdkantoor van de nieuwe derde autofabrikant ter wereld niet in Turijn, ook niet Parijs en evenmin in Detroit of Tokio, maar in Nederland. Niet vanwege de hier aanwezige technische kennis, maar omdat de nieuwe vennootschap hier geen cent belasting hoeft te betalen.

Woensdag was er in Den Haag een rondetafelgesprek tussen de Kamercommissie voor Financiën, de fiscale topman van Shell, de president van Philips Nederland en de ceo van AkzoNobel Benelux. De vraag die op tafel lag: ‘Wat is de rol van multinationals en hun belastingbijdrage aan de Nederlandse economie?’

Wat Shell betreft was die vraag vorig jaar november al beantwoord in een stuk in dagblad Trouw: Shell betaalt in Nederland nul euro winstbelasting. Philips-ceo Hans de Jong gaf in De Haag toe dat zijn bedrijf de laatste jaren ook het nultarief had gehanteerd. Zijn collega van AkzoNobel, Raymond de la Court, wilde niks zeggen, maar hoogstwaarschijnlijk vloeide er ook uit zijn bedrijf 0,00 euro winstbelasting in de staatskas.

Hierover waren de aanwezige Kamerleden zeer verontwaardigd. Zij stelden bijna unaniem de belastingmoraal van de aanwezige bedrijfsleiders ter discussie: die leek nergens op. Zelfs Aukje de Vries van de VVD vroeg McLean hoe hij het aan de mkb’er die de broodjes levert voor de Shell-kantine uitlegt dat die wel braaf zijn vennootschapsbelasting betaalt, maar Shell niet.

Over het antwoord hoefde McLean niet zo lang na te denken: de wet bepaalt hoeveel belasting een bedrijf betaalt, niet de moraal. En dan vooral de gaten in de wet: elke multinational heeft een leger fiscalisten in dienst die de mazen feilloos weten op te sporen. Wat de moraal betreft: het kapitaal heeft gewoon het aloude arbeidersadagium van Bertold Brecht overgenomen: ‘Erst kommt das Fressen, und dann kommt die Moral.’ Winst gaat voor moraal.

Philips-topman De Jong verklaarde dat zijn bedrijf zich wil houden aan de ‘letter én geest’ van het Nederlandse stelsel, maar toch vooral aan de letter. Die maakt het gemakkelijk winsten door te schuiven naar belastingparadijzen en in Nederland wereldwijd gemaakte kosten af te trekken van de winst, zodat er helemaal geen winst overblijft, de zogenoemde ‘liquidatieverliesregeling’. Die is niet bedacht door de multinationals, maar door de staat.

Als de Kamerleden zo nodig de wet wilden veranderen, zei McLean, dan moesten ze zich er wel van bewust zijn dat dat voor hun kiezers weleens nadelig zou kunnen uitpakken. Een hoofdkwartier laat zich nu eenmaal gemakkelijk verplaatsen, en dat kost banen en investeringen. ‘Chantagemethoden’, volgens onze verslaggever Yvonne Hofs dat, en dat waren het ook, al zal elke ceo het onderhandelingsruimte noemen.

De verantwoordelijkheid voor het belastinggesjacher ligt niet alleen bij de hebberige multinationals. Dat de Tweede Kamer pas na de onthulling van Trouw tot actie overging, is een teken aan de wand. Kennelijk hebben ze daar zitten slapen, terwijl kabinet na kabinet met fiscale douceurtjes en regelingen strooide ter bevordering van het heilige credo ‘vestigingsklimaat’. Of het interesseerde ze gewoon niet – tot de verontwaardiging onder het kiezersvolk te groot werd om nog langer te negeren. In 2002 brachten werknemers in Nederland 49 procent van alle belastingen op, en het kapitaal twintig. Tien jaar later was die verhouding 57-14, een drastische verschuiving die volgens Tax Justice Nederland in geen ander land werd overtroffen en die onopgemerkt het parlement passeerde.

McLean had gelijk: eerst komt de wet, dan de moraal. Je kunt de wet ook best uit de moraal laten voortkomen, iets wat de volksvertegenwoordigers de afgelopen decennia kennelijk waren vergeten. Morele verontwaardiging is gemakkelijk; rechtvaardige regels en belastingwetten moeten we hebben. In Nederland en in Europa.

Als Fiat-Chrysler-Renault besluit zich toch maar níet in Nederland te vestigen, zijn we op de goede weg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden