OpinieExcuses van Rutte

De excuses van premier Rutte: ‘Door zo lang met excuses te wachten, vererger je leed’

Wat zijn excuses van premier Rutte voor de rol van de overheid bij de Holocaust waard? Er moet nog meer gebeuren, vindt de één. Deze excuses kosten hem niets, zegt een ander.

Premier Rutte omarmt Jacques Grishaver van het Auschwitz Comité na het maken van excuses. Beeld EPA

De Nationale Holocaust Herdenking in Amsterdam werd zondag door Mark Rutte aangegrepen om officieel excuses te maken namens de Nederlandse regering. Voor velen een historisch moment. De reacties zijn in meerderheid positief, al klinkt ook kritiek: waarom heeft dit 75 jaar moeten duren? En wat zijn deze excuses waard in het licht van de geschiedenis?

Hanna Luden (1958), directeur van het CIDI (Centrum Informatie Documentatie Israël):

‘Ik zat zondag in het publiek. Het was goed om eindelijk ondubbelzinnige excuses van Rutte te horen voor de rol van de overheid. Het had eerder gekund, dat zeker. Maar het was duidelijk te merken dat dit heel veel voor de aanwezigen betekende, vooral voor de overlevenden van de Holocaust. Het is belangrijk dat de overheid erkent dat die heeft gefaald in het beschermen van burgers.

Ik maak me zorgen over de maatschappelijke kennis over de Tweede Wereldoorlog en de vervolgingen van Joden en andere groepen. Ik constateer dat die er soms maar weinig is. Het onderwerp leeft niet meer echt. Ik denk dat het onderwijs hier een belangrijke taak heeft. Daarom richten we ons bij het CIDI op het verbeteren van Holocausteducatie. Jonge generaties moeten beseffen waar antisemitisme toe kan leiden. Dat mag niet vergeten worden.

Ook voor ‘nieuwe Nederlanders’ is het belangrijk dat dit besef doordringt. Het gaat tenslotte niet alleen om de Joodse geschiedenis. Niet voor niets brengen zoveel Aziatische toeristen een bezoek aan het Anne Frankhuis. Het gaat om de geschiedenis van ons allen, van de mensheid.’

Liesbeth Zegveld (1970), advocaat en hoogleraar, gespecialiseerd in mensenrechtenschendingen en compensatie voor oorlogsslachtoffers:

‘Het is op zich goed dat Rutte excuses heeft gemaakt. Daar kun je haast niet negatief over oordelen. Toch heb ik er zo mijn bedenkingen bij. Het blijft een algemeen verhaal voor een groep waarvan er vrijwel niemand meer is.

Excuses zijn een vorm van rechtsherstel. Door die vroeg te doen, herstel je leed. Door daar lang mee te wachten, vererger je leed. Waarom heeft de regering dus niet tien jaar geleden excuses aangeboden? Toen lag er geen ‘breed gedragen advies’, aldus Rutte. Dat is nonsens.

De overheid is altijd bang geweest voor herstelbetalingen. Die zullen waarschijnlijk niet meer komen. We hebben wel verzoeken binnengekregen, maar dat krijg je nu niet meer rond.

Salo Muller, die ik bijstond in zijn onderhandelingen met de NS rond individuele schadevergoedingen voor slachtoffers van de transporten tijdens de Holocaust, was een uitzondering. Dat was een concrete zaak, die bovendien buiten de rechtsgang om is gegaan.

Dit is veel algemener en diffuser. Dat brengt mij op het volgende punt. Het ‘kost’ Rutte nu niets om zijn excuses aan te bieden, terwijl dat voor degene die excuses aanbiedt wel zo zou moeten zijn. Schaamte, schuldgevoel, of een financiële vergoeding. Rutte kon na zijn toespraak bij Van Dobben gewoon een kroket eten. Dat kun je hem niet persoonlijk aanrekenen, maar het zegt iets over de afstand tot het leed. Het verlicht het gewicht van zijn woorden.

Je kunt niet aan de ene kant sorry zeggen, en daar dan geen consequenties aan verbinden. Je moet het lef hebben om de verantwoordelijkheid op je te nemen die je als leider draagt. Dat is zowel voor oorlogsslachtoffers als toekomstige generaties heel belangrijk.’

Natascha van Weezel (1986), auteur en filmmaker. Ze schreef onder andere De derde generatie, kleinkinderen van de Holocaust:

‘Ik vond de excuses van Rutte mooi. Je kunt natuurlijk cynisch zijn en zeggen dat deze veel te laat komen, maar zo zie ik het niet. Ik vind het natuurlijk jammer dat mijn grootouders, die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt en nu niet meer leven, dit niet hebben kunnen horen. Maar ik vind dat we hier blij mee moeten zijn. Het kwam volgens mij uit Rutte zelf. Dat maakte het bijzonder.

We gaan inmiddels een nieuwe fase in. De belangstelling voor herdenkingen groeit. Als ik vroeger met mijn vader naar een Holocaust-herdenking ging, waren er bijna geen mensen. Nu lijken het er steeds meer. Ik denk dat dit komt omdat er steeds minder overlevenden zijn.

Helaas groeit ook het antisemitisme, waar ook Rutte zich zorgen over maakt. Ik ben journalist en krijg vaak nare opmerkingen over het feit dat ik Joods ben. Tijdens confrontaties tussen Israël en Palestina word ik op straat uitgescholden. Ik heb het idee dat dit de laatste tijd ook uit de hoek van extreem rechts komt. Alsof oude ideeën die altijd al hebben bestaan over Joden weer opkomen. Daarom moet er veel meer gebeuren dan alleen herdenken. Dialogen, een-op-eencontact. Maar dat moet ook vanuit de samenleving zelf komen.’

Frank van Vree (1954), directeur van het Nederlands Instituut voor Ooorlogsdocumentatie (NIOD):

‘Of de excuses van Rutte te laat komen, vind ik een hele ingewikkelde vraag. Ik zou zeggen: het is nooit te laat. In 1965 publiceerde Jacques Presser Ondergang, zijn baanbrekende studie over de Jodenvervolgingen. Hij vroeg zich al af wat Nederlandse rechters en ambtenaren hebben gedaan om het leed te voorkomen. Nu, 55 jaar later, komt de Nederlandse regering met het antwoord dat de overheid inderdaad tekort is geschoten.

Dat is laat, maar het is ook een persoonlijke keuze van Rutte geweest in zijn laatste termijn.

Toch hebben deze excuses ook een grote historische betekenis. Het viel me op hoe breed ze geformuleerd waren, op een niet mis te verstane manier. De minister-president nam expliciet morele verantwoordelijkheid, ook voor de houding van de ambtenarenapparaten die tijdens de bezetting niet onder de Nederlandse regering vielen, zoals justitie en de politie. Die vielen onder Duits bevel.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden