COLUMNMartin Sommer

De Europese Unie moet niet voor- of achteruit maar zijwaarts

null Beeld

In de serie waarover-niet-wordt-gesproken-tijdens-de-campagne, vandaag de Europese Unie. Vorige zomer spraken de EU-lidstaten af het megabedrag van 750 miljard te besteden om de coronacrisis te bestrijden. Hoekstra lag dwars, daarna Rutte. Maar Nederland moest bakzeil halen, de miljarden kwamen er. In verkiezingstijd wordt erover gezwegen.

Niet interessant genoeg voor de debatten? In Italië viel een kabinet over de invulling van de 70 miljard die het land is toebedeeld. Mario Draghi heeft er zijn premierschap aan te danken. Ook voor ons is dit herstelfonds politiek brandbaar. Premier Rutte zei na de top waarop de beslissing viel in alle toonaarden: dit is eenmalig. Daarna gaan we snel terug naar het oude normaal. Ik herinner me evenwel het triomfalisme van de Franse minister van Financiën, Bruno Le Maire.

Die had het over omgeslagen bladzijden, en een nieuw begin voor de Europese Unie. Het herstelfonds betekende dat schulden voortaan worden gedeeld, de droom van zuidelijke lidstaten en de nachtmerrie van de noorderlingen. The Financial Times schreef onlangs nog over een ‘beslissende wending’. Brussel kan zelf leningen en giften uitdelen aan de lidstaten, en krijgt daarmee veel meer macht. Tot dusver had je de tandeloze aanbevelingen van de Commissie. De betrokken landen tikten beleefd aan hun pet en gingen door waar ze waren gebleven.

Dat is afgelopen. De Commissie gaat tot op detailniveau hervormingen afdwingen. In het zuiden betekent dat aanpassing van pensioenen en starre arbeidsverhoudingen. Maar ook Nederland komt aan de beurt, met zijn hypotheekrenteaftrek en zijn status als belastingparadijs. Is dit de grote centralistische sprong voorwaarts waarvan Nederland onder premier Rutte nooit heeft willen weten?

Er worden in de EU telkens Rubicons overgestoken, constateert Europa-waarnemer Adriaan Schout. Beeld Peter Hilz
Er worden in de EU telkens Rubicons overgestoken, constateert Europa-waarnemer Adriaan Schout.Beeld Peter Hilz

Donderdag hield Adriaan Schout zijn oratie als hoogleraar European Public Administration aan de Radboud Universiteit. Schout is al decennia Europa-waarnemer. Hij is geen euroscepticus, maar hoort zeker ook niet bij het koor Europa-vooruit-roepers dat nog altijd het intellectuele debat overheerst. Ik belde hem met de vraag of de EU met het herstelfonds inderdaad de Rubicon naar een centraal geleide federatie is overgestoken.

Ach, er worden in de EU telkens opnieuw Rubicons overgestoken, zei Schout, laatstelijk nog door Commissievoorzitter Von der Leyen, met haar ‘this is Europe’s moment’. De aandrang om sprongen voorwaarts te maken is groot, en de keuze is steeds tussen vooruit of achteruit, want stilstand wordt beschouwd als funest. Schout is niet zo onder de indruk en voor zover hij dat wel is, vindt hij dit de verkeerde richting.

Niet dat er geen problemen zijn. Onlangs stelde minister Blok van Buitenlandse Zaken tijdens een seminar de bijna wanhopige vraag: hoe kunnen lidstaten worden aangezet tot hervormingen? Dat is de visie van de noordelijken: het zuiden hervormt niet. Zuidelijke landen hebben andere klachten: de Europese Unie levert niet. Ze hebben eindeloos bezuinigd, maar het heeft niets opgeleverd. Spanje zit nog altijd met een werkloosheid van 15 procent, ondanks de sanering van de begroting. Het leidt allemaal niet tot een andere visie op de toekomst van de EU: closer union of langzame verkruimeling.

Hoe kunnen lidstaten aangezet worden tot hervormingen, vroeg minister Blok van Buitenlandse Zaken bijna wanhopig. Beeld ANP
Hoe kunnen lidstaten aangezet worden tot hervormingen, vroeg minister Blok van Buitenlandse Zaken bijna wanhopig.Beeld ANP

Het resultaat is dat Europa voortsukkelt naar meer centralisme, met onbehaaglijke lidstaten. Zonder debat, want dat durft niemand aan. En met als gevolg dat de EU van tegenstrijdigheden aan elkaar hangt. Nederland bijvoorbeeld wil geen verdere integratie, maar is wel een driftig aanhanger van het beginsel ‘afspraak is afspraak’. Men realiseert zich niet dat meer controle van bovenaf leidt tot meer centralisme. Adriaan Schout wil wat anders. Niet voor- of achteruit met de EU, maar als het ware opzij. ‘Centralisme is een dood paard’, schrijft hij in de oratie. Verschillen tussen lidstaten komen niet voort uit onwil of egoïsme, maar uit geschiedenis, mentaliteit, bestuurlijke traditie. Doordrammen leidt alleen maar tot moral hazard – het afschuiven van verplichtingen op de buurman.

Europa is heus niet alleen treurnis, aldus Schout. Je moet niet naar de politiek kijken, maar naar sectoren waar intensieve samenwerking wel lukt. Luchtvaart, mededinging, concurrentiebeleid, voedselkwaliteit. Waar Europa werkt, is sprake van een professionele wederzijdse beoordelingscultuur. Niet centralisatie is het panacee, maar juist versterking van de lidstaten. Want alleen sterke lidstaten hebben voldoende zelfvertrouwen om elkaar de maat te nemen en tot vergaande samenwerking te komen.

Nu blaast Nederland hoog van de toren over zuidelijke landen die hun eigen broek moeten ophouden. Wij vinden dat de Commissie anderen moet disciplineren, maar we zien niet dat anderen ons als het Panama van Europa beschouwen en dat daarvoor onherroepelijk de rekening komt. Als Nederland zelf verantwoordelijk zou zijn voor de relaties met de andere lidstaten, zouden we zeker een andere toon aanslaan. De slotsom van Schout is dat toezicht niet van boven moet komen, van de Commissie, maar dat de lidstaten zelf elkaar de maat moeten nemen. Niet centraliseren maar organiseren, is zijn parool.

Premier Mark Rutte zei dat hij de hypotheekrenteaftrek zelf zou uitvinden, als die niet al niet bestond. Beeld ANP
Premier Mark Rutte zei dat hij de hypotheekrenteaftrek zelf zou uitvinden, als die niet al niet bestond.Beeld ANP

Ik vind dit verhaal een verademing, omdat het een uitweg biedt uit de vruchteloze tegenstelling tussen ware Europeanen versus onsolidaire egoïsten. Nu is het debat over het Nederlandse aandeel uit de Europese herstelpot over de verkiezingen heen getild. Maar ook bij ons gaat het over tastbare dingen, bijvoorbeeld hoe het zal aflopen met de hypotheekrenteaftrek. Niet lang geleden hadden we een premier die zei dat hij de hypotheekrenteaftrek zelf zou uitvinden, als die niet al niet bestond. Nu wil de premier eigenlijk niet meer debatteren omdat we de crisis helemaal samen moeten doen. Het past bij de EU maar is natuurlijk wel armoe troef.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden