Opinie Baltisch trauma

De Europese Unie is te lang voorbijgegaan aan oostelijke gevoeligheden

Vandaag 80 jaar geleden werden Balten en Polen aan de Sovjet-Unie overgeleverd. Het trauma blijft, schrijft Jeroen Bult.

Sovjet-minister Molotov zet zijn handtekening onder het niet-aanvalspact, met achter zich de Duitse minister Von Ribbentrop en Stalin. Beeld TASS via Getty Images

Waar Nederland en gelijkgestemde post­moderne West-Europese landen het zich kunnen veroorloven zich vol overgave op identiteitspolitiek, genderneutraliteit en een handvol boerkadragers te storten, hebben landen aan de oostzijde van het continent andere kopzorgen. Zorgen die grotendeels vallen te herleiden tot de ondertekening van een duivels document, vandaag tachtig jaar geleden: het Niet-Aanvalsverdrag tussen de Sovjet-Unie en nazi-Duitsland, beter bekend als het Molotov-Ribbentroppact.

Dat laatste is trouwens niet helemaal correct. De ministers Molotov en Von Ribbentrop zetten, gadegeslagen door een lachende Stalin, in de nacht van 23 op 24 augustus 1939 hun krabbels onder het verdrag en het bijbehorende geheime protocol. Beide werden geantedateerd op 23 augustus. Voor de volkeren die de dupe zouden worden van het verstandshuwelijk – of was het meer dan dat? – tussen de twee totalitaire grootmachten zou het niet veel verschil maken.

Artikel 1 en 2 van het Pact bepaalden dat het Hitlers Derde Rijk en ­Stalins Arbeidersparadijs zich van geweld jegens elkaar zouden onthouden en in het geval van oorlogshandelingen met een derde partij neutraliteit in acht zouden nemen. Het effende het pad voor de nazi-Duitse aanval op Polen, op 1 september 1939. Wat het Pact echter zo historisch beladen maakt, is het geheime protocol. Dat veroordeelde Finland, Estland, Letland, Oost-Polen en Bessarabië tot de Sovjet-invloedssfeer. Litouwen volgde eind september, in een van de protocollen van het aanvullende Grens- en Vriendschapsverdrag. Het was wederom erg prettig zakendoen met de ‘fascistische erfvijand’.

Rode Leger

Stalins Rode Leger trok het oosten van Polen op 17 september binnen, nestelde zich, na het opdringen van ‘bijstandspacten’, in Estland, Letland en Litouwen en viel Finland aan dat categorisch weigerde zich naar de Sovjet-eisen te schikken. Kritische historici als de Est Magnus Ilmjärv hebben na 1991, in vuistdikke boekwerken, de vraag opgeworpen of de Baltische ­republieken ook niet de wapens hadden moeten oppakken tegen de Sovjet-Unie – Finland bood taai verzet tijdens de Winteroorlog en wist annexatie door de machtige communistische buur te ontlopen. Maar verreweg de meeste geschiedvorsers beamen dat dat op collectieve zelfmoord zou zijn neergekomen.

Voor de Esten, Letten en Litouwers staat wel vast dat de geheime protocollen de opmaat betekenden naar de annexatie door de Sovjet-Unie in de zomer van 1940. Rusland ontkent dit nog altijd ten stelligste en wentelt zich in de Sovjet-fabel dat de drie kleine republieken toen, na ‘eerlijke verkiezingen’, ‘geheel vrijwillig’ tot de U.S.S.R. zijn toegetreden. Het heeft tevens in herinnering gebracht dat het door Michail Gorbatsjov bijeengeroepen Tweede Congres van Volksafgevaardigden de twee pacten al in december 1989 heeft verworpen. Estland, Letland en Litouwen menen dat het Congres zich nooit heeft gedistantieerd van de directe gevolgen van de geheime protocollen – oftewel van hun annexatie.

De kans dat Rusland, de rechtsopvolger van de Sovjet-Unie, dat (net als de Bondsrepubliek) zal doen, is te verwaarlozen. Onder Vladimir Poetin is het oude Sovjet-geschiedbeeld namelijk in ere hersteld. Dat blijkt ook uit het feit dat het zich de laatste jaren, ook op sociale media (recentelijk nog op het Twitter-account van de Russische missie bij de OVSE), weer van een ander vertrouwd ‘argument’ bedient: het Molotov-Ribbentroppact was een logisch antwoord op de afspraken van München van 1938. Daar doorbraken de Britten en Fransen, zo heeft ook Poetin bij herhaling gezegd, het ‘antifascistische front’, door in te stemmen met Hitlers ontmanteling van Tsjechoslowakije en bij te dragen aan het politieke isolement van de Sovjet-Unie (die niet was uitgenodigd).

Werkelijk overtuigend is het niet. Londen en Parijs zagen hun fout weldra in, stelden zich garant voor de territoriale integriteit van Polen en toonden zich zelfs bereid, in de zomer van 1939, om verregaande concessies aan Stalin te doen, toen zij ook besprekingen voerden over een veiligheidspact met Moskou. De dictator vond het stillen van zijn machtshonger en het herstellen van de grenzen van het tsarenrijk belangrijker, koos voor Hitler die hem hier geen strobreed in de weg zou leggen en doorbrak aldus zelf (tot 1941) het ‘antifascistische front’.

Expansiedrift

Voor de landen die in 1939-1940 ten prooi vielen aan Stalins expansiedrift blijft het Molotov-Ribbentroppact een open zenuw, de prelude van de Sovjet-bezetting en de deportaties naar Siberië. Rusland heeft nooit serieus met dit verleden afgerekend en lijkt het eerder tot een integraal onderdeel van zijn propaganda-offensieven en hybride oorlogsvoering te hebben gemaakt. Dat de annexatie van de Krim in 2014 in de Baltische landen en Polen prompt in ‘de juiste context’ werd geplaatst, is dan ook niet echt verrassend. ‘De gebeurtenissen op de Krim herinneren aan wat de Sovjet-Unie in 1940 in het Balticum arrangeerde’, schreef de Estse krant Postimees in een commentaar.

De Europese Unie is te lang voorbijgegaan aan deze oostelijke gevoeligheden. Zeker, er zijn in 2014 sancties tegen Rusland ingesteld, maar een groot aantal lidstaten hunkert naar normalisering van de politieke en economische betrekkingen. Na het vertrek van Groot-Brittannië uit de EU zullen de Rusland-gezinde krachten in Berlijn en Parijs (en Brussel) ongetwijfeld luider aandringen op een koerscorrectie. Met als gevolg dat de Balten en Polen zich nog meer aan de Verenigde Staten zullen vastklampen en het toch al zo krakkemikkige gemeenschappelijk buitenlandbeleid van de EU verder onder druk komt te staan.

Molotov en Von Ribbentrop zouden het prachtig hebben gevonden. 

Jeroen Bult is historicus en publicist, gespecialiseerd in Estland, Letland en Litouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden