ColumnHeleen Mees

De Europese roep om strategische autonomie tussen de VS en China berust op zelfoverschatting

null Beeld

Een hot issue onder Europa-watchers is de positie van de EU binnen de nieuwe wereldorde die door de opkomst van China is ontstaan. De VS is na vier jaar Donald Trump voor velen niet meer de vanzelfsprekende bondgenoot van Europa. In de discussies over strategische autonomie staat telkens het defensiebudget centraal. Het defensiebudget is in alle EU-landen ontoereikend om zonder de bescherming van de VS te kunnen. Het Europese Defensiefonds heeft een budget van welgeteld 1 miljard euro per jaar, terwijl het Amerikaanse defensiebudget dit jaar 732 miljard dollar bedraagt.

De roep om strategische autonomie die nu klinkt, waarbij de EU een zelfstandige pool is in een multipolaire wereld, berust op zelfoverschatting. Niet alleen is het defensiebudget ontoereikend, ook de economische prestaties van de EU zijn bedroevend. Terwijl de economie van de EU aan de vooravond van de grote financiële crisis de Amerikaanse economie evenaarde, is er sindsdien een gat geslagen tussen beide Westerse machten.

Volgens cijfers van de Wereldbank was de Amerikaanse economie in 2018 al 15 procent groter dan die van de EU. Dat verschil zal alleen maar toenemen als gevolg van de Brexit en de coronacrisis die de Europese economie harder heeft geraakt dan de Amerikaanse.

De opkomst van China bewijst dat economische kracht gelijk staat aan politieke macht. Voor 2010 was China nog een quantité negligeable in het internationale politieke krachtenveld. Inmiddels is de rivaliteit tussen de VS en China zo groot dat gesproken wordt van een nieuwe Koude Oorlog waarbij de twee grootmachten tegenover elkaar staan. Niemand begrijpt dat overigens beter dan het Chinese leiderschap zelf, getuige China’s mega-investeringen in de Nieuwe Zijderoute en Made in China 2025, een ambitieuze strategie om nummer 1 te worden op technologisch gebied in de wereld. China zegt de belangrijkste handelspartner te zijn van 130 landen.

China en de VS deinzen er niet voor terug hun economische macht te gebruiken. China bedrijft niets minder dan strafdiplomatie. Landen die standpunten innemen die het leiderschap niet zinnen, ondervinden daarvan direct de economische gevolgen. Toen Australië vorig jaar een diepgravend onderzoek eiste naar de oorsprong van covid-19, blokkeerde China de import van Australische producten. Twee dagen voor een overleg met bondskanselier Merkel afgelopen september over de handelsovereenkomst tussen China en de EU blokkeerde China de import van varkens uit Duitsland, zogenaamd omdat er bij een varken de varkenspest was geconstateerd.

In werkelijkheid was het een waarschuwing aan Duitsland, waarvoor China inmiddels de belangrijkste afzetmarkt is, om niet mee te doen aan de Amerikaanse campagne om China te isoleren. Met succes: de overeenkomst werd onder Duitse druk en met steun van Frankrijk eind december gesloten, terwijl Biden al in de coulissen van het Witte Huis stond te wachten.

In handen van Donald Trump was handelspolitiek speelgoed waarmee hij andere landen kon treiteren – bondgenoten niet uitgezonderd.

Maar ook voordat Trump was aangetreden, deinsden de VS er niet voor terug de rest van de wereld hun wil op te leggen. In 2014 moest de Franse bank BNP Paribas 8,9 miljard boete betalen omdat het zaken deed in Soedan en Irak. De VS hadden jurisdictie over de Franse bank, omdat de transacties in dollars waren gedenomineerd. De VS kunnen inmiddels bedrijven die zich niet aan Amerikaanse sancties houden van de dollarmarkt afsnijden, bij wijze van secundaire sancties. Omdat wereldwijd de meeste transacties in dollars plaatsvinden, zullen weinig bedrijven dat riskeren.

Voorstanders van een geopolitieke EU moeten zich niet blindstaren op het defensiebudget, maar ook nadenken over de economische macht van de EU. De interne markt ten spijt is de EU een verzameling van 27 afzonderlijke economieën die vooral tegen elkaar concurreren in plaats van de best and brightest bij elkaar te brengen. Dit geldt in veel sectoren, maar in het bijzonder in de hightechsector waar Europa geen rol van betekenis speelt. Een grotere rol voor de euro zou de positie van de EU versterken.

Ik ben geen voorstander van strategische autonomie voor de EU. Maar ook binnen een bondgenootschap met de VS is het belangrijk dat de EU streeft naar gelijkwaardigheid.

Heleen Mees is econoom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden