De EU-visie van Mark Rutte is onduidelijk en riskant

Als de EU ondanks Ruttes harde lijn stapjes richting integratie zet, speelt dat Thierry Baudet in de kaart.

Mark Rutte bij de Europese top eind vorig jaar. Beeld anp

Een duidelijke EU-lijn van Rutte III was amper te verwachten. Toch kwam Rutte op de Europese top in december met een ambitieuze Europese visie. Het regeerakkoord zweefde tussen een harde Europese opstelling en compromisbereidheid. Dit kabinet wilde geen overdrachtsunie maar liet veel in het ongewisse. De vraag was of de Europese handrem van VVD, CDA, CU en het integrationistische D66 zou leiden tot een Europese patstelling.

Daarbij moest Rutte in 2015 de verkiezingsbelofte van 2012 van 'geen geld meer naar Griekenland' breken toen het derde Griekse steunpakket nodig bleek. Het leek even alsof Rutte de les had geleerd dat een zelfstandig Nederlands standpunt onhoudbaar is in de Europese arena.

Sinds de top weten we dat Rutte desalniettemin opnieuw voor een harde lijn kiest. Hij wil af van het 'als-dan'-denken dat de Europese geschiedenis heeft bepaald: Als lidstaten beloven te hervormen, dan kunnen ze rekenen op Europese steun. Zijn 'narratief' is dat lidstaten moeten hervormen omdat ze het zelf nodig vinden; niet om iets van de EU te krijgen. Na zijn riskante 'geen geld naar Griekenland' heeft hij nu hier zijn Europese politieke lot aan verbonden. En dat zelfs zonder steun van de vleugellamme Merkel.

Dat Rutte openlijk inzet op een visie is waarschijnlijk het gevolg van pogingen van de Franse president Ma-cron en Commissiepresident Juncker om te komen tot een allesomvattend compromis dat als win-winuitkomst gepresenteerd kan worden. Verdiepte integratieplannen mikken op een Europese minister van Financiën, financiële steun voor hervormingen, een eurozonebudget, voorbereidingen voor uitbreidingen van de EU en de eurozone, meer nadruk op innovatie, etcetera. Vooral de Europese minister is voor het gereserveerde Nederland bedreigend omdat deze post verbonden is aan veel andere plannen, zoals een Europees Monetair Fonds (maar dan met een politieke leiding), een eurozonebudget, een grotere rol voor het Europese Parlement, en een politiek bestuurd achtervangmechanisme voor zwakke banken.

Adriaan Schout. Beeld Peter Hilz

Steun voor een allesomvattend plan komt van de Europese Commissie, Frankrijk, Martin Schulz en tal van (Europese) denktanks, zoals de vermogende Duitse Bertelsmann Stiftung. Achter de coherente plannen zit veel intellectueel leiderschap, terwijl landen die geen verdiepte integratie willen verdeeld zijn, weinig inhoud bieden boven 'we willen het niet', en geen duidelijk gezicht hebben door Merkels coalitieperikelen. In dit leiderschapsvacuüm springt Rutte.

Integrationisten hopen dat met een groot compromis elk land een overwinning kan claimen en dat Europese integratie op tal van terreinen met kleine stapjes vooruit kan. Dat het slechts kleine stapjes zullen zijn is geen probleem als de trend maar wordt ingezet waarop kan worden voortgebouwd bij de volgende crisis. Dit is de essentie van sluipende integratie: kleine koersverleggingen die de olietanker uiteindelijk naar een andere haven sturen.

Er is ook haast omdat de euro niet crisisbestendig is. De verdiepingsplannen zijn tevens de opmaat naar de Europese Parlementsverkiezingen in 2019. De EP-verkiezingen van 2014 waren een belangrijke stap richting verdiepte integratie omdat de eerste Commissiepresident werd gekozen. De komende EP-verkiezingen gaan verder door een verdiepingsplan te bieden zodat burgers zich over inhoud kunnen uitspreken, thuisblijvers sowieso verliezers zijn, en Europarlementariërs straks kunnen steunen op een inhoudelijk mandaat.

Met een grootschalig compromis in het vooruitzicht is pragmatisch opereren geen optie en is een visie nodig op wat wel en niet gewenst is. Rutte heeft nu de status en het verhaal om, gesteund door landen rondom Duitsland, een machtsfactor te zijn waar de Frans-Duitse as niet omheen zou moeten kunnen.

De inzet van Rutte is echter gedurfd. Het eerste risico is dat hij opnieuw zal moeten inschikken in Brussel omdat een land geen groot Europees compromis kan stoppen zonder verlies van status. Niet zonder reden hameren Thierry Baudet en andere EU-critici op de onstuitbaarheid van sluipende Europese integratie. Als iemand de rol van constructieve handrem kan spelen dan is het Rutte. Echter, zijn lot is verbonden aan de opstelling van de nieuwe Duitse regering. Als er toch ambitieuze stapjes gezet worden richting een vooralsnog onduidelijke Europese minister of een uitrekbaar Europees Monetair Fonds dan krijgt Baudet gelijk. Zelfs een beetje inleveren speelt Forum voor Democratie in de kaart.

Tweede risico is de onduidelijkheid van Ruttes visie. Hij wil geen 'als-dan' maar komt bijvoorbeeld zelf met 'volgtijdelijk' denken, bijvoorbeeld door Europese garanties voor spaargeld te accepteren als lidstaten bepaalde stappen nemen. Ook gaat hij akkoord met een Europees Monetair Fonds en omarmt daarmee waarschijnlijk de politisering van het economische toezicht. Onderhandelen op basis van 'als-dan' is bijna onvermijdelijk in de Europese arena. Rutte wil, constructief, wel water bij de wijn doen. Zijn visie kan makkelijk vervallen tot retorisch jongleren.

Belangrijker dan wat de EU-visie precies is, is de vraag: hoe hard is Rutte bereid om die te verdedigen? Zijn inzet is niet laf, maar zijn visie is onduidelijk en riskant.

Adriaan Schout is verbonden aan Instituut Clingendael.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.