Column

De drift der vernietiging

Stephan Sanders over anarchisme in Europa

Als gymnasiast schreef ik dit citaat breeduit in mijn schoolagenda: 'De kracht der vernietiging is een scheppende drift.' Was getekend: Michail Bakoenin (1814-1876), ook wel bekend als de grondlegger van het anarchisme.

Foto thinkstock

Ik was gegrepen door die raadselachtige paradox, van dat vernietigen en scheppen ineen, zoals alleen pubers zich volkomen kunnen verliezen in het wereldraadsel. En anarchist: dat klonk wereldwijs, interessant, niet doorsnee.

Ik wilde niet doorsnee. En vooral begreep ik, behoorlijk keurige jongen, hoe lekker dat schoppen en kapotslaan moest zijn als je dat ook nog eens kon doen zonder last te krijgen van je geweten. Sterker nog: je deed het om een hoger doel te dienen en die 'scheppende drift' los te maken.

Sloopproject Europa

We noemen het tegenwoordig disruptive innovation, en waarschijnlijk heeft het anarchisme alleen in Silicon Valley tot een heilstaat geleid, en dan nog uitsluitend voor de enkeling.

Maar de drift der vernietiging als zodanig houdt flink huis in de wereld. Het sloopproject dat alweer een tijdje favoriet is in Europa is... Europa. Het lijkt op het eerste gezicht of boze Franse moslimjongens het voor het zeggen hebben, die eerst hun eigen buurt kapotslaan om daarna de auto's van hun buren in brand te steken.

Maar we moeten de Europahaters serieus nemen, want het zijn mensen met reële problemen, de verliezers van de globalisering, slachtoffers van vrijhandel en van al dat heen-en-weer-verkeer.

Het is verstandig om kiezers niet bij voorbaat af te schrijven en hun grieven te wegen. Je wilt niet lijken op het 'artistieke wijf' dat schrijver Gerard Reve ooit op bezoek kreeg in Greonterp, Friesland, dat 'uit ons keukenraam naar huis en erf van onze buren had geloerd en gevraagd had: 'Wonen daar ook mensjes?''

De tegenstanders van het Europese project zijn geen 'mensjes' maar mensen, en veel van hun klachten zouden moeten aanzetten tot heroverweging en reparatie.

Tegelijkertijd: ik weet nog goed dat Europa twintig jaar geleden vooral een licht geeuwen losmaakte, ook bij mij.

Anderen zouden daar zorg voor dragen, heel belangrijk allemaal, nu weer over naar de echte dingen.

Weglopers

Maar met de euro en met de financiële en politieke crisis die daar het gevolg van waren, is het gedaan met dat geeuwen. Iedereen is zelfs zo wakker geworden dat het niet ondenkbaar is, zoals de Duitse historica Ulrike Guérot opmerkte in het tv-programma Tegenlicht (VPRO), dat we op een ochtend opstaan en met verbijstering moeten constateren: 'Europa is weg.'

Nee, we kunnen niet massaal weglopen van dit Europese continent, maar wel kan al dat Europese bindwerk failliet worden verklaard, volgens een domino-achtig recept, waarbij land na land zich terugtrekt.

Hier is 'de kracht der vernietiging' aan het werk, en laten we wel wezen, wat een lekkere kracht is dat. Zeker als je geboren bent met de zekerheid van de EU en vrede een woord is dat alleen door pastoors en leraren maatschappijleer wordt uitgesproken, is het fantastisch om de boel eens op zijn kop te zetten. Alternatief? Zien we dan wel.

Voorstanders van de Brexit bij het Britse parlement in Londen, 23 november 2016. Foto ap

Maar nergens ter wereld loopt een zo groot politiek experiment, waarbij democratie, rechtsstaat, vrijheid en het sociale model de inzet zijn. Nergens anders is dat georganiseerde en toch liberale Finse, Duitse en Spaanse dagelijkse leven te vinden.

Vooral die verbinding met de sociale component, de 'verzorgingsstaat' die op dit continent is uitgedokterd en die nu behoorlijk onder druk staat, is een unicum; je zou zoiets meteen bedenken als het al niet was bedacht.

Afgrondelijke paniek

Kind met het badwater, weg met Europa, dwarsliggen en beuken; het is formidabel om te zien dat wat is opgebouwd ook met één haal neergehaald kan worden. Elke peuter kent de triomf van de zelfgebouwde toren die pats-boem tegen de grond gaat.

Maar de zekerheid van Bakoenin dat met de afbraak ook 'de scheppende drift' vrij spel krijgt, is er niet. Integendeel: een van de meer memorabele momenten van het afgelopen jaar was de afgrondelijke paniek bij de Brexiteers nadat ze hadden gekregen wat ze wilden: hun zin.

De kiezer mag volgens een eerbiedwaardig idee altijd gelijk hebben, de som van die kiezers kan een rare uitkomst opleveren.

Je moet die zin van Bakoenin herschrijven: 'De drift der vernietiging is een drift.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.