Opinie

De dodelijke Turkse spiraal

Turkije zit in een diepe crisis en is zijn leidersrol kwijt. Dat is te danken aan president Erdogan.

President Poetin met president Erdogan tijdens een topontmoeting in het Kremlin op 10 maart. Beeld epa

De terroristische aanvallen die Turkije het afgelopen jaar hebben getroffen, leiden ertoe dat een land dat ooit werd gezien als democratisch, seculier model voor het Midden-Oosten in een dodelijke spiraal is terechtgekomen, juist op een moment dat de bevolking volgende maand gaat stemmen voor een nieuwe grondwet.

Het toerisme, dat goed was voor 10 procent van het bruto nationaal product, kwijnt weg en directe buitenlandse investeringen verlopen aanzienlijk trager. Deze twee versterken elkaar, met als gevolg een vicieuze cirkel die lastig te doorbreken zal zijn.

De media, die onder controle staan van de overheid, en grote delen van de bevolking zien de perfide hand van het Westen achter de ontrafeling van het land. Buitenstaanders verklaren de verslechterende Turkse situatie vaak uit het feit dat het land niet in staat is de traditionele islam te verzoenen met westerse modernistische invloeden, plus externe factoren zoals het conflict in Syrië. Maar ook besluiten van president Erdogan zelf hebben bijgedragen aan Turkijes kwetsbaarheid voor terrorisme.

Zijn eerste beslissing, voortgekomen uit de wens om het regime van de Syrische president Assad te laten instorten, was om strijders - onder wie rekruten voor Islamitische Staat - gemakkelijk de Turkse grens naar Syrië te laten oversteken. Erdogan was zich niet voldoende bewust van het gevaar dat zij vormden voor de Turkse veiligheid zelf, omdat velen zich aansloten bij islamistische groepen die even vijandig staan tegenover Turkije als tegenover Assad.

Erdogans tweede noodlottige beslissing was de af en toe opflakkerende burgeroorlog met de Koerdische bevolking nieuw leven in te blazen. In de eerste jaren van zijn presidentschap stelde hij zich verzoenend op en wist hij de vijandelijkheden min of meer te staken.

Maar in juni 2015 verloor Erdogans AKP de parlementaire meerderheid, waarop de president opnieuw openlijk het gevecht aanging met de PKK. Erdogans gambiet maakte het mogelijk dat de AKP een parlementaire meerderheid herwon bij vervroegde verkiezingen in november. De prijs was een nieuwe burgeroorlog uit de doos van Pandora.

Ondanks deze twee beslissingen zou het mogelijk zijn geweest voor de veiligheidsdiensten om het land te beschermen tegen islamistisch én Koerdisch terrorisme. Maar dat werd onmogelijk gemaakt door een derde beslissing: Erdogan besloot te breken met Fethullah Gülen, de in het buitenland verblijvende geestelijke wiens invloedrijke volgelingen jarenlang tot Erdogans belangrijkste bondgenoten werden gerekend.

Zo'n zes jaar lang hielpen Gülen-aanhangers Erdogan om het militaire en politiekader te verdrijven dat loyaal was aan de Turkse seculiere en nationalistische idealen en niet aan Erdogans islamisme. Maar in 2013 keerde Erdogan zich tegen hen, omdat hij vermoedde dat de Gülen-aanhangers een complot tegen hem smeedden.

Een korte coup afgelopen juli spoorde een wraakzuchtige Erdogan aan tot massale zuivering van het leger en de veiligheidsdiensten. Hoewel het zeker zinvol is als een regering diegenen vervolgt die probeerden haar omver te werpen, ging Erdogan aanzienlijk verder: hij vervolgde iedereen die ook maar de geringste band met Gülen had. Zo verzwakte hij in hoge mate de capaciteit van de Turkse politie en het leger. Dat was het laatste waarop Turkije zat te wachten op een moment dat de bedreigingen door islamistische en Koerdische groepen toenamen. Erdogan had er wellicht goed aan gedaan stil te staan bij Stalins zuivering van het officierskader van het Rode Leger eind jaren dertig, waardoor de Sovjet-Unie vrijwel zonder verdediging zat en zo de weg baande voor de aanval door Adolf Hitler in 1941.

Turkije staat nu volledig onder de politieke controle van één individu en is niet in staat om de meerdere crises waarvoor het staat aan te pakken. Zelfs in het beste scenario zal Turkije sterk verzwakt raken en niet langer in staat zijn de regionale leiderschapsrol te spelen die het bijna een eeuw vervulde. In het ergste geval stort de Turkse economie in en komen er grote aantallen Syriërs en andere vluchtelingen naar Turkije, en gaan Turken zelf naar West-Europa.

Niet iedereen lijdt onder de Turkse tegenslag. De Russische president Poetin is waarschijnlijk meer dan blij met de veranderingen die Turkije ondergaat. In Poetins wereldbeeld zijn de gevaarlijkste landen succesvolle democratieën die zijn verbonden met het Westen. En dat was precies wat Turkije was: een democratisch en redelijk welvarend land, jarenlang lid van de NAVO, dat in snel tempo de banden met het Westen wilde verdiepen.

Nu verwordt Turkije tot een economisch verzwakte autocratie, verwoest door terrorisme en niet in staat zichzelf te verdedigen, laat staan in staat de NAVO meer macht te verschaffen. Voor Poetin wordt een droom werkelijkheid. Als de verdere achteruitgang van Turkije een nieuwe vluchtelingenstroom richting Europa genereert waardoor de Europese Unie verder destabiliseert, des te beter.

Dat wil niet zeggen dat Poetin de val van Turkije heeft gepland. Dat hoefde hij ook helemaal niet te doen. Leiders als Erdogan vallen makkelijk voor Poetins vorm van modern dictatorschap, dat afhankelijk is van desinformatie en een democratische façade om de persoonlijke macht van de heerser te stutten. Alles wat Poetin hoeft te bieden is inspiratie en wellicht van tijd tot tijd wat advies. Buiten Turkije lijkt president Donald Trump eveneens smoorverliefd te zijn op Poetin. We zullen zien of de Verenigde Staten, met hun economische macht, geografisch relatief geïsoleerde ligging en sterke instituties, beter beschermd zijn tegen de invloed van Poetins kwaadaardige voorbeeld dan Turkije.

© Project Syndicate

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden