Opinie

De discussie over ons verleden is waardevoller dan de conclusie of je iets behoudt of verwijdert

Stop verleden niet weg, maar geef er les in

Grijp debat over een beeld aan om te kijken welke delen van de geschiedenis wij collectief zijn vergeten.

Beeld van Johan Maurits in het Mauritshuis. Beeld anp

Met de opkomst van de natiestaat in de 19de eeuw ontstond een behoefte aan een vaderlandse geschiedenis met inspirerende nationale helden en gebeurtenissen. Onderweg naar de 21ste eeuw zijn er al heel wat helden zachtjes afgevoerd uit de canon van de geschiedenis. Jan van Speijk en Joannes van Heutsz hebben hun heldenstatus al lang verloren. Hun heldenstatus is namelijk niet meer vanzelfsprekend vanuit een blik uit het heden, die telkens wordt aangepast.

Ook musea hebben hun wortels in deze 19de eeuw en zijn van oudsher gericht op verzamelen, bewaren en kennisoverdracht en deze insteek wekt soms de indruk dat een museum neutrale verhalen vertelt. In werkelijkheid zien we in erfgoedcollecties de verhalen terug die Nederlanders zichzelf hebben verteld door de eeuwen heen.

Van die gekleurde bril moeten we ons meer bewust worden, zodat het duidelijk wordt wie er spreekt en vanuit welk belang. In een stuk in de NRC van 15 januari beschreef Nina Jurna hoe Johan Maurits in Brazilië gezien wordt als brenger van 'onderwijs , kunst, filosofie en literatuur. Onder het Portugese bewind in de zeventiende eeuw was dat er allemaal niet.'

Johan Maurits liet tevens slavenfort Elmina veroveren op de Portugezen om zo Afrikaanse slaafgemaakten naar Brazilië te vervoeren om daar op de suikerplantages te werk te stellen. De rijkdom die dat opleverde, ook die van hemzelf, waarmee hij zijn Mauritshuis kon betalen, is op zijn minst deels bekostigd met het resultaat van mensenhandel en dwangarbeid.

Het onderzoeken van die verschillende uitwerkingen van een systeem leidt tot waardevolle nieuwe vragen voor de discussie over het verleden. Bijvoorbeeld: Voor wie was het opleggen van westerse cultuur in Brazilië van belang en welke consequenties heeft dat vandaag de dag nog? Zulke vraagstukken zijn complexer, interessanter én leerzamer dan individuen te beschouwen langs de as van goed en kwaad.

In het Amsterdam Museum onderzoeken wij met het programma New Narratives, gastrondleidingen met ruimte voor discussie, de verhaallijnen die verteld worden in tentoonstellingen en in het verhaal over de stad, en vanuit welke perspectieven en belangen onderwerpen aan bod komen. De Gouden Eeuw, de periode die traditioneel bij uitstek de stedentrots vertegenwoordigt die ooit de basis van het museum en zijn collectie vormde, wordt daarbij beslist niet overgeslagen.

In de huidige tentoonstelling Ferdinand Bol & Govert Flinck: Rembrandts Meesterleerlingen hebben we met New Narratives ruimte gemaakt voor andere verhalen dan traditioneel (kunst)historische. De portretten stralen veel trots uit van vooral mannen die zichzelf gelukkig prijzen deel te zijn van de stad in een periode van welvaart. Wat betekent die uitstraling voor bezoekers in het heden die zich niet herkennen in de witte mannen aan de muur? Wat is de betekenis van de zwarte figuren op de schilderijen van Bol en Flinck? Wij vinden het van wezenlijk belang om te praten over die vragen, om op die manier dit cultureel erfgoed een nieuwe, hedendaagse en relevante betekenis te geven.

Daarmee hebben we het probleem van de straatnamen, de standbeelden op pleinen en in gebouwen en de talloze portretten van de helden van het vaderland niet opgelost en de discussie zal ongetwijfeld doorgaan. Het is goed als we weten wie Jan Pietersz Coen was en ook waarom een vorige generatie het nodig vond een standbeeld voor hem op te richten in Hoorn, een tunnel en een basisschool naar hem te vernoemen.

De discussie daarover, en de kans zo'n beeld of straatnaam aan te grijpen om te kijken naar de geschiedenis en welke onderdelen wij collectief zijn vergeten, is wat ons betreft waardevoller dan de conclusie of je iets behoudt of verwijdert.

Imara Limon en Tom van der Molen zijn als conservator verbonden aan het Amsterdams Museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.