ColumnLoes Reijmer

De desinformatiecampagne rond een foto van een ziek jongetje was een belachelijk groot succes

De Britse verkiezingen zouden een test voor de democratie zijn, schreven Britse commentatoren in de aanloop ernaartoe. Eentje die, naargelang hun politieke kleur natuurlijk, inmiddels al dan niet glansrijk is doorstaan. Zelf zag ik in deze verkiezingen nog een andere test, niet alleen voor Groot-Brittannië, maar voor democratieën wereldwijd. Na 2016, het jaar van het Brexit-referendum en de Amerikaanse presidentsverkiezingen, is er eindeloos veel gepraat over de mate en snelheid waarmee desinformatie zich online kan verspreiden. Hoe staan we er nu voor? 

Heel hoopgevend was deze week niet, in die zin. In de Volkskrant kon u lezen over de foto van Jack Williment-Barr, een 4-jarige zieke jongen die urenlang op de vloer van de spoedeisende hulp moest liggen door een tekort aan bedden. Moeder Williment maakte een foto van haar zoon op het geïmproviseerde bed van winterjassen en stuurde die naar een regionale krant. Toen een verslaggever belde om de foto te verifiëren, gaf het ziekenhuis het falen direct ruiterlijk toe. Hij tikte een berichtje, plaatste dat online en ging door met ander regionaal nieuws.

De zieke Jack werd een nationale kwestie toen The Daily Mirror de foto op de voorpagina plaatste, Jeremy Corbyn deze omhooghield op een verkiezingsbijeenkomst en Boris Johnson weigerde ernaar te kijken in een ongemakkelijk tv-interview. ‘Het was de foto waarvan de Conservatieve Partij wist dat hij komen zou’, schreef onze onvermoeibare correspondent Patrick van Ijzendoorn. ‘Een schrijnend ziekenhuistafereel’.

Tot zover weinig opvallends: gewonemensenleed, het liefst gevangen in een krachtig beeld, speelt vaak een belangrijke rol in verkiezingen. Maar wat erna gebeurde is wel zorgwekkend. Al snel werd online een bericht verspreid dat de foto geënsceneerd zou zijn. ‘Een vriendin van mij is hoofdverpleegkundige in het ziekenhuis’, beweerde een vrouw op Facebook. ‘De jongen is daar neergelegd door zijn moeder om er snel foto’s van te maken en naar media te sturen.’

Jack Williment-Barr ligt op de vloer van het ziekenhuis.Beeld Sarah Williment

De claim werd zowel op Facebook als op Twitter veelvuldig gekopieerd. Volgens The Guardian zouden miljoenen mensen het bericht hebben gezien, vooral dankzij populaire Facebookgroepen en bekende Britten die het met instemming deelden. ‘Ik geloof dat dit klopt’, twitterde een conservatieve columnist naar haar bijna 50 duizend volgers, om er later aan toe te voegen dat de foto ‘100 procent fake’ was. Minstens vijf conservatieve politici deelden het bericht en voorzagen het daarmee met één muisklik van meer legitimiteit.

De desinformatie-campagne was, kortom, een unaniem belachelijk groot succes. En dat terwijl er nooit enige legitieme twijfel is geweest over de foto en het verhaal erachter. Al in het eerste artikel van de regionale krant gaf het ziekenhuis direct toe dat Jack urenlang geen bed had gehad. Maar dat feit, gecheckt door een journalist, heeft in de hysterische online dynamiek minder waarde dan het relaas van een onbekende vrouw, iemand die later beweerde gehackt te zijn en sowieso niemand zei te kennen in het betreffende ziekenhuis.

Het heeft even geduurd, in Silicon Valley werd flink geweifeld, maar sinds dit jaar zitten sociale netwerken eindelijk meer boven op desinformatie. Facebook verwijderde al tientallen campagnes, veelal afkomstig uit Iran en Rusland. Toch is het beleid halfslachtig. Facebook heeft wereldwijd een hele infrastructuur van factcheckers opgetuigd, maar uitspraken van politici worden niet beoordeeld. En dat terwijl onware berichten allang niet meer alleen worden verspreid door nepnieuwsfabriekjes in Macedonië en Rusland of door hyperpartijdige onlinemedia, maar ook door politici die handelen in woede en wantrouwen. Na de kwestie rond Jack Williment-Barr deze week houd ik mijn hart vast voor 2020, het jaar van de Amerikaanse presidentsverkiezingen. 

Verbetering: In een eerdere versie van deze column werden nepnieuwsfabriekjes in Slovenië genoemd. Dat moest zijn: in Macedonië.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden