Opinie

'De democratie wordt geofferd op het altaar van de muntunie'

De Europese Raad is deze week verder gegaan in een ontwikkeling die de nationale democratie volledig buitenspel zet. Die ontwikkeling moeten we stoppen, schrijft politiek econoom Bastiaan van Apeldoorn.

Premier Rutte in Brussel. Beeld ANP

Op de Europese top van gisteren en vandaag stonden opnieuw de eerder gemaakte plannen van voorzitter Van Rompuy op de agenda voor een 'echte economische en monetaire unie', waaronder het omstreden idee van economische contracten. Met deze contracten kan Brussel zich gaan bemoeien met de inhoud van de nationale begroting.

De geringe aandacht hierover in de media is verbazend want er staat niets minder op het spel dan de toekomst van de Nederlandse democratie. Het nieuws van deze week was dat het ruttiaanse novum dat contracten ook niet bindend kunnen zijn, weer sluiks is ingetrokken. Naar blijkt uit een brief aan de Tweede Kamer acht het kabinet het woord 'bindend' bij nader inzien toch wel de juiste Nederlandse vertaling van de oorspronkelijke tekst.

Of het kabinet hier voortschrijdend taalkundig inzicht tentoonspreidt of dat de premier eerder onwaarheid sprak, is aan het parlement. Vast staat dat, voor wie het nog niet begrepen had, in een monetaire unie, de nationale democratie uiteindelijk slechts een wassen neus is.

Na drie jaar eurocrisis en de gemankeerde pogingen deze te bestrijden is inmiddels goed zichtbaar hoeveel van zijn soevereiniteit een land eigenlijk opgeeft met zijn nationale munt. Ten eerste verliest het uiteraard de wisselkoers als een belangrijk instrument van macro-economische aanpassing.

Ten tweede komt via de financiële markten de solvabiliteit van bepaalde landen - ook als hun nationale schuld in economische zin prima houdbaar is - veel sneller onder druk te staan dan bij landen die nog wel hun eigen munt hebben. De Vlaamse econoom De Grauwe liet zien, dat bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk het geld 'opgesloten' blijft in de nationale economie, terwijl de euro's verkregen door de verkoop van Spaanse obligaties rechtstreeks in de Duitse obligatiemarkt vloeien. Hierdoor schoten de Spaanse rentes omhoog, terwijl in het Verenigd Koninkrijk, met een vergelijkbare nationale schuld, de markt rustig bleef. Ook al omdat de Britten gewoon nog hun eigen centrale bank hebben, die als het nodig is de eigen obligaties kan opkopen, zodat de staat nooit failliet kan gaan.

Hieruit volgt dat een monetaire unie niet samen kan gaan met autonoom begrotingsbeleid, maar dat nationale begrotingen aan strikte regels gebonden moeten zijn. Maar ook dit zal nog niet genoeg zijn. Uiteindelijk, zo stellen veel analisten terecht, kan een muntunie op termijn enkel overleven op basis van een politieke unie.

Slinkse wijze
Die unie komt er voorlopig niet, maar wel wordt op slinkse wijze een bouwwerk aan Europese maatregelen opgericht dat de nationale politiek volkomen ondermijnt. De voorgestelde economische contracten vormen - na het six pack, two pack, het Europese semester en het begrotingspact - de zoveelste aanslag op de nationale begrotingsautonomie en raken daarmee het hart van de nationale soevereiniteit.

Hierbij gaan de economische contracten, voorlopig sluitstuk van een supranationaal beleidsregime opgetuigd als antwoord op de eurocrisis, nog een stuk verder dan eerdere maatregelen. Niet alleen kan Brussel zich met deze contracten bemoeien met de omvang van het begrotingstekort en dus begrotingsbeleid als instrument van economische sturing, maar ook met de inhoud van de begroting, dus waar we onze nationale belastingcenten aan uitgeven.

 
De geringe aandacht verbaast want er staat niets minder op het spel dan de toekomst van de Nederlandse democratie

Het gaat volgens die nieuwste plannen om een heel breed beleidsspectrum, van arbeidsmarktbeleid tot publieke dienstverlening, en van de woningmarkt tot pensioenen en onderwijsbeleid. En hierbij worden de richtlijnen dus bindend. Dit maakt het de bevolkingen van de eurozone feitelijk onmogelijk op democratische basis vrije keuzes te maken ten aanzien van tal van wezenlijke beleidsterreinen, feitelijk de hele nationale sociaal-economische ordening.

Grote zorgen
De teloorgang van onze nationale soevereiniteit die dit impliceert, zou niet alleen (antidemocratische) nationalisten, maar juist ook (internationalistische) democraten grote zorgen moeten baren. Niet omdat het nationale zo zaligmakend is, maar omdat dit nu eenmaal het niveau is waarop democratische politiek en daarop gebaseerde legitimiteit is georganiseerd.

Wie denkt dat de nationale democratie zomaar door een Europese democratie vervangen kan worden, bedrijft een gevaarlijke illusiepolitiek. Een Europese democratie ter vervanging van de nationale is, als die er ooit al komen kan, per definitie een project van de lange adem, omdat Europa voorlopig geen demos heeft. Daarom gaat die volledige politieke unie er ook niet komen en wordt nu, via de achterdeur en zonder verdragswijziging, wel geprobeerd de nationale democratie nog verder in te perken.

Feit is dat de huidige muntunie eerder antidemocratisch te noemen is en dat de huidige plannen ook helemaal niet voorzien in een serieuze democratisering. De economische contracten zijn bindend, ook tegen de wil van de nationale democratische meerderheid in.

Buitenspel
Rutte heeft eerder gesuggereerd dat Nederland geen afspraken zal tekenen die 'we' niet steunen. Maar in het hele Europese begrotingstoezicht heeft Nederland helemaal geen veto. Eenmaal gemaakte afspraken zijn ook bindend voor een nieuw kabinet. Het gaat hier dus eerder om een proces waarbij elke democratie buitenspel gezet wordt. Hopelijk zullen genoeg democraten in Nederland en in de rest van Europa zich dit bijtijds realiseren en pogen het pad te blokkeren dat de Europese Raad deze week verder op lijkt te willen gaan.

Zelfs als je wilt blijven beweren dat de euro meer voor- dan nadelen heeft, zouden onze volksvertegenwoordigers zich moeten afvragen of ze nu echt de democratie op het altaar van de muntunie willen offeren.

Bastiaan van Apeldoorn is politiek econoom en doceert Internationale Betrekkingen (VU)



 
We kunnen geen vrije keuzes meer maken over arbeidsmarkt en pensioen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden