OpinieNepnieuws

De democratie leeft juist op

Een internationale verklaring tegen de ‘neergang van de democratie’ door nepnieuws is misplaatst, betoogt Thijs Bogers.

Christophe Deloire, directeur van Reporters Sans Frontières (RSF), en de Iraanse Nobelprijswinnaar Shirin Ebadi in september op een persconferentie over hun voorgestelde ‘Internationale Verklaring over Informatie en Democratie’ in Parijs. Beeld Reuters

Onlangs kondigde Nobelprijswinnaar Shirin Ebadi samen met de secretaris-generaal van Reporters Sans Frontières Christophe Deloire een nieuw initiatief aan waarmee zij naar eigen zeggen de neergang van de democratie zullen tegengaan (O&D, 9 oktober). Met een Internationale Verklaring over Informatie en Democratie moet de democratie wereldwijd worden beschermd tegen autoritaire ­regimes die nepnieuws verspreiden. De diag­nose van Ebadi en Deloire over de staat van de democratie is echter volstrekt onjuist. Daarnaast kijken zij niet naar de redenen waarom het publiek ontvankelijk is voor nepnieuws. Hun initiatief lijkt daarom bij voorbaat gedoemd om te mislukken.

Vrijwel alle democratische staten maken de afgelopen jaren fundamentele veranderingen door. Al die veranderingen wijzen echter niet op een neergang van de democratie, maar juist op een democratische opleving. In Nederland vindt die opleving al plaats sinds de onstuimige opkomst van Pim Fortuyn. Ten eerste is het aanbod van politieke partijen flink uitgebreid, zowel op nationaal als op ­lokaal niveau. Iedere verkiezing weer wagen politieke entrepreneurs van uiteenlopende snit de gok naar electoraal succes, waaruit een grote maatschappelijke betrokkenheid en ­democratische gezindheid blijkt.

Zwevende kiezers

De snelle opkomst en soms ook even zo snelle ondergang van nieuwe politieke partijen en bewegingen wordt ten tweede mogelijk gemaakt door kiezers die niet meer loyaal zijn aan één partij. De zogenoemde zwevende kiezers laten zich niet leiden door loyaliteit aan een partij, maar kijken iedere verkiezing juist kritisch naar het politieke aanbod. Daarmee houden zij politici alert en worden verkiezingsuitslagen minder voorspelbaar.

Het snel veranderende politieke landschap heeft ten derde geresulteerd in nieuwe politieke experimenten, zoals een gedoogkabinet en de huidige vierpartijencoalitie. Het ­mogelijk maken van dergelijke experimenten geeft aan dat politici zich relatief eenvoudig aanpassen aan het veranderende politieke landschap. Tot slot is het taalgebruik van politici veranderd naar alledaagse taalconventies, waaronder ook straattaal.

Deze ontwikkelingen, die zich niet beperken tot Nederland maar in alle democratische staten in meer of mindere mate aanwezig zijn, worden door sommigen als positief en anderen als negatief ervaren. Onmiskenbaar is echter dat zij allen democratische ontwikkelingen zijn.

De wereldwijd meest verstrekkende politieke gebeurtenissen van de afgelopen jaren, zoals het Brexitreferendum, de verkiezing van Trump en de entree van de AfD in de Duitse Bondsdag, zijn in de kern ook alle democratische ontwikkelingen. Ongeacht de waardering van deze gebeurtenissen kan geenszins worden gesproken van een neergang van de democratie zoals Ebadi en Deloire doen, de democratie is juist springlevend.

Media uitgedaagd

De waakhond van de politiek, de media, is ook aan democratisering onderhevig. De waarheid zoals gepresenteerd door gevestigde media wordt online van alle kanten uitgedaagd. Burgers bevestigen zichzelf vanachter hun scherm in hun eigen gelijk en blijven zo comfortabel in hun eigen bubbel. Dat maakt hen een makkelijke prooi voor kwaadwillende trollen uit binnen- en buitenland. Een Verklaring over Informatie en Democratie zal daar echter geen verandering in brengen.

Om de problemen rondom nepnieuws aan te pakken, zal moeten worden gekeken naar de voedings­bodem ervan. De huidige democratische opleving is een reactie op het ­gevoel geen controle over het eigen leven uit te kunnen oefenen. De ­beslissingen die er voor gewone burgers toe doen, lijken zonder hun ­inspraak door politici, bedrijven en bankiers genomen te worden.

Een sprekend voorbeeld hiervan zijn de verschillende economische crises van deze eeuw: aangesticht door bankiers, opgelost door politici, maar betaald door burgers. In een wereld waar over in plaats van namens de ­bevolking wordt geregeerd, neemt het wantrouwen naar bestuurders en politici toe. Politici die een alternatief geluid laten horen, worden dan aantrekkelijker. Daarnaast ontstaat er een voedingsbodem waarop alternatieve waarheden welig kunnen tieren.

Verouderd recept

Met hun initiatief passen Ebadi en Deloire een 20ste-eeuws recept, namelijk een internationaal verdrag, op een 21ste-eeuws probleem toe. Ten ­gevolge van de wereldwijde democratisering staan internationale verdragen momenteel echter onder druk. Pas wanneer de democratische opleving van vandaag de dag onderkend wordt, kan effectief worden gewerkt aan het bestrijden van misleiding van het publiek.

Het wegnemen van de aantrekkingskracht van alternatieve waarheden vergt veel meer dan een internationale verklaring. In een hevig gedemocratiseerde wereld zal de relatie tussen kiezers en machthebbers, uit zowel de publieke als de private sfeer, niets minder dan geherdefinieerd moeten worden. Dat is de werkelijke uitdaging van de 21ste eeuw waar wij allen voor staan.

Thijs Bogers is politicoloog en historicus bij het Instituut Politieke Wetenschap van de Universiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden