COLUMNMartin Sommer

De commissie die al wist waar het aan ligt: gebrek aan menselijke maat

Van beleid tot balie, vatte voorzitter André Bosman (VVD) de opdracht samen van zijn onderzoekscommissie die officieel ‘Uitvoeringsorganisaties’ heet. Waarom gaat het regelmatig mis als de burger met de overheid van doen krijgt, was de vraag, en hoe komt het dat ‘de menselijke maat’ er zo vaak bij inschiet? Gisteren sloot de Kamercommissie een serie hoorzittingen af, waarvan ik er een stuk of wat volgde.

Verrast werd ik niet. De weeffout begint bij de regeerakkoorden, zei menig ondervraagde. Te lang en te gedetailleerd. De werkelijkheid wordt vastgelegd, maar de echte werkelijkheid houdt zich er niet aan. Zo krijgt de uitkeringsinstantie UWV of het CBR (van de rijbewijzen) onuitvoerbare opdrachten opgedrongen, en worden burgers slecht bediend.

Helemaal waar, ook slaapverwekkend. Hoe vaak is die plaat al gedraaid? Het begon al met de onderzoeksvraag: hoe het toch komt dat we ‘de menselijke maat’ onderweg zijn kwijtgeraakt? Geen open vraag, zouden ze op de School voor de Journalistiek zeggen. Daar zit het antwoord al in. De Nationale Ombudsman kwam langs om hem in te koppen: de burger raakt in de knel, wordt onfatsoenlijk bejegend, niet serieus genomen.

Goede bedoelingen stranden in procedures, schrijft Leonard Geluk van de VNG.Beeld Frank Jansen

Daarna volgen meestal de gebruikelijke verdachten: eerst de managers met hun targets. Vervolgens het marktdenken of het neoliberalisme. In het blad van de gemeentelobby VNG schrijft directeur Leonard Geluk deze week een column met als kop ‘Menselijke maat’. Het ging over de moeite die het gemeenten kost om gezinnen met multiproblematiek de helpende hand te bieden. Goede bedoelingen stranden in procedures, schrijft Geluk. Oorzaak zijn de efficiency en het neoliberalisme, het duizenddingendoekje voor alles wat misgaat in het bestuurlijke leven.

Maar de hoofdschuldige is de politiek. Pieter Duisenberg, voorheen VVD, nu lobbyist voor de universiteiten, kwam vertellen dat voor Kamerleden de praktijk niet sexy is, dat ze op televisie moeten scoren, et cetera. Pieter Omtzigt (CDA) legde uit dat het regeerakkoord in 1994 nog 43 pagina’s telde, met grote interlinie, en dat dat in 2017 alweer 68 pagina’s waren, met veel minder wit, en met 161 maatregelen waarvan heel precies berekend was wat ze moesten opleveren.

Pieter Omtzigt (CDA) legde uit dat het regeerakkoord in 1994 nog 43 pagina’s telde en dat dat in 2017 alweer 68 pagina’s waren.Beeld ANP

Dat uitdijende regeerakkoord is het onbedoelde gevolg van de formatie-dynamiek, zeker in tijden dat vier of vijf partijen aan tafel zitten. Iedereen wil leuke dingen voor de achterban, maatregel wordt op maatregel gestapeld, met als gevolg papieren compromissen die leiden tot grote uitvoeringsproblemen. Dat is de gebruikelijke verklaring.

Maar waarom zou zo’n dik regeerakkoord niet gewoon de bedoeling zijn, en waarom zou het groeiende aantal maatregelen en afspraken niet gelijk opgaan met de uitdijende pretenties van de overheid? Ik bladerde van de week door het verkiezingsprogramma van de VVD. Voorheen de partij van de bescheiden overheid, en van de staat als geluksmachine. Nu is het programma nog dikker dan het regeerakkoord. Ook de VVD wil niet langer een kleine overheid maar ‘een sterke, actieve overheid om ons te beschermen’. Het ellenlange verlanglijstje dat we regeerakkoord noemen is helemaal geen politiek ongelukje, maar de neerslag van een breed gedeelde opvatting, zo breed dat zelfs bij de VVD de burger een hulpbehoevende is geworden.

Of er iets van terecht komt, is een ander verhaal. Inderdaad krijgt de ambtenarij onmogelijke opdrachten. Maar die worden met graagte aanvaard. De jeugdzorg werd overgedragen aan de gemeenten. Met weinig succes, volgens VNG-baas Geluk, vanwege het neoliberalisme. CDA’er Omtzigt wees er in zijn verhoor terecht op dat iedereen van tevoren wist dat de gemeenten niet toegerust waren om zoiets ingewikkelds als de jeugdzorg te gaan uitvoeren. Maar ja, meer geld, meer status en meer taken in tijden van krimp. Zeg dan maar eens dat je die beker aan je voorbij wilt laten gaan.

Iets dergelijks geldt voor de Belastingdienst die toeslagen ging uitdelen, of de Sociale Verzekerings Bank, heel goed in AOW of Kinderbijslag, die zich ontfermde over het uitkeren van de PGB’s. Allebei moesten ze bulkwerk en maatwerk combineren, ruimhartig toeslagen toekennen en keihard optreden tegen fraude. Dat kan niet tegelijk. Kim Putters (SCP) sloeg de spijker op zijn kop. ‘De overheid weet niet wat ze van burgers wil: zijn ze zelfredzaam of fraudeurs?’

Kim Putters (SCP) sloeg de spijker op zijn kop. ‘De overheid weet niet wat ze van burgers wil: zijn ze zelfredzaam of fraudeurs?'Beeld ANP

Maar ook de burger is niet onbevlekt ontvangen, al zouden velen dat graag zien. Die eist het mooie maatwerk, en wel op luide toon. In het onderwijs bijvoorbeeld zien ouders nauwlettend toe op het rugzakje van hun kind, de ADHD-cursus, of de dyslexie-vrijstelling. De overheid komt eraan tegemoet, soms graag, aangezien er subsidie, status en nieuwe kansen aan vast zitten. Of met angst en beven, omdat anders de betrokken functionaris door de schuldeloze burger over de balie wordt getrokken.

Wat in Nederland weinigen zich herinneren, is dat de overheid haar bestaan niet ontleent aan maatwerk. De overheid is er voor het algemeen belang, en voor de gelijke behandeling van de burgerij. Oud-topambtenaar Roel Bekker vergeleek de overheid die maatwerk wil leveren met de NS die elke passagier voor zijn eigen deur afzet. In zijn VNG-column stelt Leonard Geluk voor om ‘de menselijke maat’ toe te voegen aan de ‘leidende publieke waarden’. Mijn voorstel zou zijn om een Kamercommissie in te stellen die onderzoekt of overheid en maatwerk wel samengaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden