Opinietoekomst CDU

De CDU moet zich niet aan radicaal-rechts spiegelen

Wat heeft de CDU nodig nu ‘AKK’ zich heeft teruggetrokken? Een voorzitter die bindt en visie biedt op de toekomst van Duitsland, vindt Ton Nijhuis van het Duitsland Instituut. 

Annegret Kramp-Karrenbauer en CSU-leider Markus Soeder in november 2019. Beeld AFP

In vrijwel alle beschouwingen over de CDU nadat de partijvoorzitter en beoogd kanselierskandidaat Annegret Kramp-Karrenbauer de handdoek in de ring had geworpen, wordt het beeld geschetst dat de CDU nu voor de vraag staat of de partij een scherpe draai naar rechts moet maken, om zo de AfD de wind uit de zeilen te nemen. 

Dit beeld is misleidend en gevaarlijk. Immers, in deze lijn van denken wordt de AfD als een gewone politieke partij gezien die rechts van het CDU staat en van daaruit conservatieve CDU-kiezers, die ontevreden zijn over Merkels ‘groen-linkse politiek’, weglokt. De AfD is geen rechts-conservatieve partij, maar staat voor een extreem-rechts, etnisch-nationalistisch gedachtengoed. Het beeld van een continuüm moet daarom pertinent worden afgewezen. De CDU kan en moet zich strikt afgrenzen van de AfD. Haar conservatieve vleugel loopt niet over in de ‘liberale’ vleugel van de AfD. Conservatisme en rechts-extremisme hebben niets met elkaar te maken.

Pogingen van de CSU in Beieren om daar de rechts-populistische kaart te spelen, liep uit op een electoraal fiasco. Ook in die zin is het opschuiven in de richting van de AfD een weinig succesvolle strategie.

Natuurlijk is het belangrijk dat de nieuwe partijvoorzitter en kanselierskandidaat erin slaagt de vervreemde conservatieve CDU-kiezers weer aan zich te binden. De partij is dus op zoek naar iemand die in staat is om zowel de liberale als conservatieve vleugel in de partij weer een thuisgevoel te geven.

Gedoemd te mislukken

Maar dat is niet voldoende. Er is ook sprake van een oost-westtegenstelling. De CDU in het oosten van Duitsland voelt zich vaak niet gezien door ‘Berlijn’. Een conservatieve partijvoorzitter die wordt gezien als een exponent van de CDU in het westen, zal daarom gedoemd zijn te mislukken.

Of de conservatieve kanshebbers Jens Spahn en Friedrich Merz, die beiden uit Noordrijn-Westfalen komen, erin slagen de harten van de CDU’ers in het oosten voor zich te winnen, is de vraag. Eigenlijk zou daarvoor de CSU-minister-president van Beieren, Markus Söder, betere kansen hebben. Omdat er altijd wel frictie is tussen CDU en CSU wordt hij niet met het establishment in Berlijn geassocieerd.

Maar hij kan natuurlijk hooguit de kandidaat zijn voor het kanselierschap, geen partijvoorzitter van de CDU. Vanwege de slechte ervaringen met het opsplitsen van beide posities tussen Merkel en Kramp-Karrenbauer is dit geen realistische optie.

Ton Nijhuis.Beeld Rebke Klokke

Moderator

Naast integreren moet de nieuwe partijvoorzitter ook kunnen bezielen. Merkel stond voor een ‘post-heroïsche politiek’, waarin de kanselier geen charismatisch leider is, maar eerder een moderator die telkens compromissen tussen betrokken partijen moet zien te smeden. Dat is noodzakelijkerwijs een politiek van hier en nu, gericht op de problemen die zich aandienen, op crisismanagement. Deze ontbeert het grotere verhaal.

Bij Merkel bestond de modernisering van de partij vooral uit het zich aanpassen aan de groene en sociale tijdgeest. Daarin was ze lange tijd zeer succesvol, ook al verweten de sociaal-democraten en groenen haar dat ze hun politieke agenda inpikte. In een snel veranderende wereld, met grote toekomstvragen en oplopende spanningen in een steeds verder polariserende maatschappij, voldoet deze stijl van politiek niet langer. Daarop heeft Merkel uiteindelijk geen antwoord gevonden. Zij bleef een manager, ook toen leiderschap was gevraagd.

Nu zal de CDU zichzelf opnieuw moeten uitvinden. Het gaat daarbij om veel meer dan alleen de vraag of de CDU rechtdoor moet, of rechts moet afslaan. Het gaat erom perspectieven voor de toekomst te formuleren, waartoe leden en kiezers zowel in het westen als in het oosten zich voelen aangetrokken.

Of minister-president van Noordrijn-Westfalen Armin Laschet, die binnen de partij vooralsnog de beste kaarten in handen lijkt te hebben, de geschikte man blijkt om deze vrijwel onmogelijke opdracht uit te voeren, zal de toekomst leren. Maar zeker is dat als ook hij niet verder komt dan pragmatisch doormodderen, de CDU nog een hele zware tijd voor de boeg heeft. 

Ton Nijhuis is directeur van het Duitsland Instituut.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden