Opinie

De Catalanen bestaan niet

Het Catalaanse referendum heeft niets met democratie te maken, betoogt Steven Adolf. We zien een nationalistische staatsgreep in slow motion.

null Beeld getty
Beeld getty

Joan Manuel Serrat is een fascist. Die beschuldiging kreeg de Catalaanse zanger deze week naar zijn hoofd geslingerd nadat hij had gezegd dat het referendum voor de eenzijdige afscheiding van Catalonië iedere fundamentele transparantie en waarborg van geloofwaardigheid ontbeert. Er is geen kiesregister, er zijn geen kiescolleges, geen officiële stembiljetten, het is onduidelijk waar gestemd moet worden, waar de stembussen zijn, en er is geen enkele campagne waar tegenstanders zich laten horen. Serrat: 'Dit referendum vertegenwoordigt niemand'.

Serrat (73) kreeg internationale bekendheid nadat hij in 1968 de Spaanse bijdrage op het Eurosongfestival in het Catalaans en niet in Spaans had willen zingen. Dat was een moedige daad van verzet tegen de dictatuur van generaal Franco die elke Catalaanse identiteit met geweld de kop indrukte.

Het is veelzeggend dat uitgerekend deze zanger nu door de nationalistische voorvechters van de Catalaanse onafhankelijkheid als een landverrader en fascist wordt weggezet. Hij bevindt zich trouwens in het goede gezelschap van de Catalaanse schrijver Eduardo Mendoza, de Catalaanse regisseur Isabel Coixet en nog een groot aantal Catalaanse artiesten en schrijvers die zich hebben verenigd om tegen het referendum te protesteren.

De propagandamachine van het nationalistische regiobestuur van Catalonië heeft zich de afgelopen maanden veel geld en moeite getroost om in het buitenland sympathie te wekken voor hun afscheidingsreferendum, dat morgen wordt gehouden. Behalve van de nationalistische zusters en broeders elders in Europa, bleef de steun aan de lauwe kant.

Nu het referendum in zijn laatste aanloop officieel verboden werd door 'Madrid' valt er hier en daar enige adhesie te bespeuren voor 'de Catalanen', die net als het dorpje van Asterix weigeren zich te onderwerpen aan een Spaanse Caesar. Maar net als Asterix bestaan 'de Catalanen' niet. Wat wel bestaat is de slachtofferrol die met verve wordt vertolkt door Catalaanse nationalisten. 'Madrid' ontneemt de Catalaanse natie 'zelfbeschikkingsrecht', 'het Catalaanse volk' mag niet naar de stembus. En wat is er democratischer dan zijn stem uitbrengen? Applaus, gezwaai met Catalaanse afscheidingsvlaggen, uit duizenden verstikte kelen klinkt opnieuw de Catalaanse hymne.

Alle opgetrommelde volksmassa's en oplaaiende emoties ten spijt: het referendum heeft niets met democratie te maken. Integendeel. Wie de anatomie van het populisme van de massa wil bestuderen, moet vooral even een kijkje in Catalonië nemen. De aanjagers zijn een curieuze gelegenheidscoalitie van Catalaanse nationalisten die zich hebben uitgeleverd aan een radicale antisysteempartij. Ze beschikt over een uiterst krappe zetelmeerderheid in het Catalaanse regioparlement en die walst vastberaden heen over alle democratische en wettelijke garanties die een minderheid in bescherming nemen. De referendumwet is in strijd met de Grondwet, in strijd met de fundamentele regels van het Catalaanse regiostatuut (tweederde meerderheid) en in strijd met de huisregels van het Catalaanse parlement zelf.

Het illegale karakter van de volksraadpleging heeft niet voor niets tot opschorting door het Constitutionele Hof geleid. De acties van de politie om de voorbereidingen te stoppen zijn olie op het vuur, maar het gaat uiteindelijk wel om het misbruik van miljoenen euro's aan gemeenschapsgeld en niet om 'politieke gevangenen' en een 'staat van beleg'.

In werkelijkheid zien we een soort nationalistische staatsgreep in slow motion plaatsvinden waarbij - geweldloos, vooralsnog - al jaren de massa's de straat op worden getrommeld als legitimatie van een eenzijdige afscheiding. Nationalisme is daarbij geen politieke keuze meer, maar een nationale plicht. Niet-nationalisten zijn landverraders. Het heeft tot een diep schisma in de Catalaanse samenleving geleid. Wat er volgende week gebeurt weet niemand, behalve dat het referendum en de afscheiding zijn verworden tot een vertoning die potsierlijk was als ze niet zo gevaarlijk zou zijn.

Alles begon nadat de conservatieve partij van Mariano Rajoy in 2010 een aanpassing van het regiostatuut - aangenomen met de vereiste meerderheid van het regioparlement - via het Constitutionele Hof liet torpederen. Dat bracht in de jaren die volgden massale protesten in Barcelona op de been en liet de afscheidingssentimenten tot ongekende hoogte oplopen. 'Het Proces', werd dat door de afscheiders genoemd, waarbij onafwendbaar op eenzijdige afscheiding werd aangekoerst. Rajoy deed al die jaren niets aan een politieke oplossing voor deze onvrede, die alleen maar erger werd. Terecht wordt zijn regering daarom 'een fabriek van Catalaanse afscheiders genoemd'. Het afscheidingspopulisme werd verder gevoed door de economische crisis en bezuinigingen.

De Catalaanse nationalisten kampten inmiddels met enkele grote corruptieschandalen, waarin de vroegere voorman van het nationalisme, Jordi Pujol, zijn familie en zijn politieke entourage diep betrokken waren. Het aanwakkeren van het afscheidingsvuurtje was de beste weg om het vege lijf te redden. Veel Catalaanse nationalisten haten 'Madrid' nu eenmaal meer dan hun eigen corruptie.

De Catalaanse regio raakte zo in een 'perfect storm' van hun democratie. En daarmee kraakt ook Spanje in zijn voegen in de ernstigste institutionele crisis sinds de invoering van de democratie. Het referendum dat we zich zondag zien voltrekken, is geen feest, maar een regelrechte ramp waarvan de gevolgen nog jaren merkbaar zullen zijn. De eerste stap moet zijn dat alle betrokken partijen dit erkennen, hieruit de politieke consequenties trekken en in overleg treden voor een oplossing. Zo niet, dan dreigt de Catalaanse en daarmee de Spaanse democratie grote schade op te lopen.

Steven Adolf is journalist en schrijver van het boek Spanje achter de schermen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden