Column Max Pam

De burger van nu hopt van de ene partij naar de andere

Vlak voor zijn dood heeft Dirk-Jan van Baar, historicus en columnist van deze krant, zich nog uitgesproken over het populisme. Niet voor het eerst, wel voor het laatst. In het septembernummer van HP/De Tijd zegt hij dat populisme voornamelijk excentriekelingen en clowns heeft opgeleverd. Het is een internationale ontwikkeling, waarin ook Nederland een klap van de molen heeft gekregen. Daarbij verwijst hij naar Pim Fortuyn en Thierry Baudet. In het debat begonnen zij beiden als columnist, maar serieuze politici werden zij nooit.

Volgens Van Baar is dat een gevaarlijke ontwikkeling. Hoe meer gekte in de politiek, hoe groter de kans dat de ambtenarij de macht grijpt. Ambtenaren vormen de laatste groep die nog echt weet hoe de samenleving in elkaar zit, maar als zij worden bestuurd door rare types, breng je ze in de verleiding om zich te onttrekken aan de democratische controle. Een waterdichte verklaring heeft Van Baar niet, maar hij ervaart ten aanzien van de politiek ook onder de hogeropgeleiden een intense verveling. Nederland is van ‘een ernstig, gezagsgetrouw land veranderd in partyland’.

Dat laatste is beslist waar. Nergens worden zoveel festivals georganiseerd als in Nederland. Jaarlijks worden 25 miljoen festivalbezoekers geteld, van wie velen een pilletje slikken of een jointje roken. In het kader van de misdaadbestrijding probeert de overheid jongeren bewust te maken van het feit dat hun gebruik direct verbonden is met de drugsmaffia. Minister Grapperhaus van Justitie en Veiligheid werd zo’n beetje uitgelachen, toen hij deze gedachte naar voren bracht.

Nieuwsuur had een item over het Trimbos Instituut, dat een aantal jongeren liet discussiëren over de vraag of zij zich verantwoordelijk voelen voor de consequentie dat zware criminelen de grote winnaars zijn in de drugshandel. Weinig jongeren voelden zich aangesproken. Het zijn ‘de overheid’ en ‘het systeem’, die de toestand zelf in stand houden. Dat ene pilletje maakt je niet automatisch medeschuldig aan de moord op advocaat Wiersum. Verder was het vooral een kwestie van drugs legaliseren, want dan zou het heus wel goed komen.

Ik moest denken aan de toespraak die premier Rutte heeft gehouden bij de presentatie van Tocqueville’s L’Ancien Régime et la Révolution, vertaald door Martin Sommer & Zonen. Met dit boek in het achterhoofd zei Rutte ongeveer het volgende: als in de Verenigde Staten een boom op de weg valt, halen de bewoners van de straat hun houtzagen uit de garage en ruimen zelf de rotzooi op. Valt in Nederland een boom op straat, dan bellen de bewoners de gemeente en wachten ze tot de plantsoenendienst langskomt. Daar zit wel iets in, maar zeker ook niet alles. Het is waar dat Amerikaanse steden over het algemeen schoner zijn dan Nederlandse, maar tegelijkertijd heb ik nergens zoveel verwaarloosde wijken gezien als juist in de VS. Hoe groot haar rol moet zijn, daarover kun je twisten, maar zonder overheid werkt het niet.

Hoe krijg je individuen zover dat zij zich verantwoordelijk voelen voor het geheel? Langs de calvinistische lijnen van de schaamte gaat het niet meer lukken. Dat zie je aan vliegschaamte. Zelfs als mensen zich gegeneerd voelen over hun verre reizen, dan nog stappen ze voor hun eigen vakantie gewoon op het vliegtuig. Ook dit jaar zal weer meer gevlogen worden. De overheid doet daar zelf aan mee door het aantal vluchten boven Schiphol zoveel mogelijk uit te rekken.

Volgens Dirk-Jan van Baar is een dolende burger ontstaan, die niet meer weet bij welke kerk of vakbond hij hoort. De huidige burger is iemand die met interesse De zin van het leven leest, het boek van Fokke Obbema, vervolgens beseft dat dit allemaal onzin is en dat het leven – wees blij – helemaal geen zin heeft, om zich daarna een heel weekend lang onder te dompelen in partyland.

De individuele burger heeft volkomen gelijk, maar als iedereen dat doet, blijft er van gemeenschapszin niet veel meer over. In het verlengde daarvan bedrijven de burgers van nu ook fun politics door voortdurend van de ene partij naar de andere hoppen.

In dezelfde HP/De Tijd staat een twistgesprek tussen Maarten van Rossem en Gustav Peek, die in zijn pamflet Verzet! weer aandacht vraagt voor het communisme. Peek pleit voor ‘het collectieve streven naar een egalitaire samenleving’, wat voor iemand die de geschiedenis kent tamelijk onheilspellend klinkt. Van Rossem ziet er weinig in en laat met zijn vertrouwde gebrom weinig heel van zijn gesprekspartner. Wie het gezegd heeft, weet ik niet – ik dacht Groucho Marx – maar voor wereldvreemd idealisme geldt: ‘Een idee kan niet verantwoordelijk worden gesteld voor de mensen die erin geloven.’ Dirk-Jan van Baar had dáár om gelachen, vermoed ik. Een aardige vent, trouwens, die te weinig waardering heeft gekregen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden