Column

De burger als risicorealist

Net als de SP vinden veel bestuurders de burger een simpele ziel.

Schippers: zevenenhalf... Beeld anp

Kijk naar de grafiek uit de Miljoenennota hieronder. Grafieken zijn meestal niet mijn stiel, maar deze zegt het allemaal. De econoom Flip de Kam sprak al jaren geleden over het koekoeksjong van sociale uitkeringen en vooral zorgkosten. Dit is het koekoeksjong anno 2017. Zorg plus uitkeringen duwen alle andere overheidsuitgaven uit het nest. Defensie krijgt er komend jaar 300 miljoen bij: dat is nog geen dag uit de begroting zorg + sociale zaken. Onderwijs lijkt hierboven nog heel wat. Het verschil is dat minister Bussemaker met veel moeite wat bijplust, terwijl de groei van vooral de zorgkosten met man en macht moet worden tegengehouden.

Je ziet aan de grafiek nauwelijks dat minister Schippers de heldin is van dit kabinet. Zij kreeg op het rapport van deze krant een zevenenhalf, omdat ze erin is geslaagd de zorgkosten terug te dringen. Het is een héél klein knikje. Premier Rutte zei donderdag dat de zorg voor generaties is veiliggesteld. Hij is zoals bekend een optimist. De Raad van State waarschuwde dat de stijging na deze kabinetsperiode even enthousiast verdergaat. De groei van de zorgkosten staat na 2017 weer voor 4 procent extra per jaar op de rol.

Die stijging heeft de zegen van de kiezers. Van al hun zorgen staat de zorg op nummer één. Zaterdag bleek uit een enquête in deze krant dat ze willen dat de pensioenleeftijd teruggaat naar 65 en dat het eigen risico in de zorg wordt afgeschaft. Vandaar dat de politici in de aanloop van de verkiezingen tijdens de Algemene Beschouwingen hengelden naar uw gunst. PVV en SP willen helemaal geen eigen risico. Net als GroenLinks, dat onder Jesse Klaver hardhollend op de terugweg is naar de jaren zeventig. Ook PvdA en D66 willen 'iets' doen; zo zei minister Asscher in Trouw dat als mensen minder snel naar de dokter gaan door het eigen risico, er 'alle reden' is om daarnaar te kijken.

Aan het economendebat tussen bezuinigers en investeerders waag ik mij niet. Maar dit is politiek. Geen eigen risico kost ruwweg 4 miljard. Die moeten ergens vandaan komen. Volkskrant-lezers vonden ontwikkelingshulp en cultuur een goed idee. Als je dat niet vindt, wordt het minder onderwijs of defensie. Of minder windmolens natuurlijk. Hoe dan ook, dat koekoeksjong groeit door.

Ik denk dat we dat niet moeten willen. En sterker, ondanks de Volkskrant-enquête denk ik dat u dat ook niet wilt. Maar dan moet je het wel fatsoenlijk uitleggen. Veel bestuurders delen met de SP het idee van de burger als simpele ziel. SP-leider Roemer zei in het debat:'Omstandigheden maken de mens en de politiek maakt de omstandigheden.' Helemaal SP. De burger wil zelf niks en vindt niks. Hij is alleen lijdend voorwerp. Dat vinden veel bestuurders ook, maar dan in spiegelbeeld.

Koekoeksjong in actie...

Veel bestuurders denken dat kiezers vroeg met pensioen willen, dat er voor alles meer geld moet komen en dat we moeten stoppen met bezuinigen. In hun ogen is de kiezer een nare egoïst, een nimby-burger die aan zijn lijf geen polonaise wil. 'Pech moet weg', is ook zo'n gouwe ouwe van bestuurders. Burgers kunnen geen risico's verdragen, en de overheid moet alles opknappen. Geen wonder dat het referendum niet populair is in Haagse torens. Geen vrolijk mensbeeld hebben ze daar.

Toevallig kreeg ik van de week een rapport van risicoprofessor Ira Helsloot en onderzoeker Michiel in 'tVeld opgestuurd. Burgerbetrokkenheid bij veiligheidsbeleid, heet het. Daaruit spreekt iets heel anders. Als je burgers vraagt naar risico's, zeggen ze inderdaad snel dat die onacceptabel zijn. Dat gaat van de kans op brand in een metrotunnel tot het eigen risico in de zorg. Nee, brand in de metrotunnel mag niet gebeuren. Maar als je burgers vraagt of de prijs van een metrokaartje moet worden verdubbeld, in ruil voor meer veiligheid, dan zeggen ze nee. Daarna pakken ze net zo vrolijk de volgende metro. De burger is heus in staat over zijn eigen schaduw heen te stappen.

Ander voorbeeld is de beroemde risico-regelreflex. Na het treinongeluk in 2012 in Amsterdam, wilde ProRail 100 miljoen extra investeren in veiligheid. Pech moet immers weg. De reizigers haalden hun schouders op in de wetenschap dat de trein een veilig vervoermiddel is. En zeiden dat als zij minister waren geweest, ze een betere bestemming voor die 100 miljoen hadden geweten.

Roemer:ditjes en datjes... Beeld anp

Conclusie is dat je geen eendimensionale vragen moet stellen. Leg de burger de dilemma's van de bestuurder voor en hij is heel wel in staat het risico af te wegen. Dat geldt ook voor de zorg. Ik vind 385 euro eigen risico ook veel geld. Vertel de consequentie van afschaffing van het eigen risico wat Roemer in het debat niet deed. Hij had het over 'ditjes en datjes'. Gelukkig hielp dossier-vreter Samsom met de CPB-doorrekening van het SP ziekenfondsplan 2.0. Boven het minimumloon ga je al gauw 51 procent belasting betalen (nu 40 procent). En boven de 65 duizend euro wordt dat 66 procent (nu 52 procent). Het alternatief voor het eigen risico is 285 euro boven op de premie, voor iedereen in Nederland. Ik knap er niet van op.

Nu is het aardige dat de vraag naar het eigen risico in een iets ruimere context wel degelijk blijkt gesteld, door onderzoeksbureau TNS. De meerderheid is tegen verdere verhoging, maar begrijpt heel goed dat de zorgkosten moeten worden beteugeld. 73 procent is vóór het handhaven van het eigen risico. De burger is een risicorealist, in de woorden van Ira Helsloot. In de aanloop van de verkiezingen willen politici graag 'iets doen'. Maar zoals bekend speelt de politieke strijd zich in Nederland af ná de verkiezingen, bij de formatie. Dan zal het niet gaan over afschaffing van het eigen risico, maar over dat immer uitdijende koekoeksjong.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden