Opinie

De blinde vlek die we allemaal hebben

Medisch specialisten worden gesponsord door de farmaceutische industrie, berichtte de Volkskrant vorige week. De toppers, die tienduizenden euro's ontvangen, verklaren zelf dat het echt geen invloed heeft, dat het belang van de patiënt centraal staat en dat 'wat anderen doen' veel kwalijker is.

Beeld anp

Die rotzakken zitten een potje te liegen en in hun vuistje te lachen, denk je. Maar ik denk dat niet. Ik denk dat ze oprecht geloven dat hun gedrag onpartijdig is en blijft, en dat de verdenkingen van de buitenwacht uitgerekend in hún geval onterecht zijn.

Dat komt door de zogenoemde bias blind spot: de blinde vlek die we allemaal hebben voor onze eigen vertekeningen en verdraaiingen. Die blinde vlek is zeer hardnekkig, want hij houdt stand als we wéten dat onze reacties gekleurd kunnen zijn door eigenbelang.

Zo bleek uit een onderzoek dat deelnemers die slecht presteerden op een test, geneigd waren om na afloop meer zwakke kenmerken van de test te noemen en de test onbetrouwbaarder te vinden dan degenen met een positieve uitslag. Maar zelfs wanneer ze expliciet opdracht hadden gekregen om alleen zwakke kenmerken te noemen, en zelf aangaven dat dit een subjectieve, eenzijdige aanpak was die bij anderen tot een gekleurd oordeel zou leiden, geloofden ze toch dat hún oordeel over de test gewoon juist was.

In vervolgonderzoek bleek hetzelfde: wanneer mensen door een gekleurde bril kijken én zich terdege bewust zijn dat dit zo is én erkennen dat hun bril een eenzijdig beeld laat zien, dan nog zijn ze overtuigd dat hun conclusies objectief en onpartijdig zijn. Het is zoiets als zeggen: ja, door deze bril lijkt alles meer roze dan het eigenlijk is, en bij anderen zou het ook dat effect hebben, maar bij mij niet, want ik besef de werking van die bril en kan daar doorheen kijken.

Ik vermoed dat veel politieke schandalen en gevallen van hypocrisie door deze valkuil te verklaren zijn. Wanneer je bijvoorbeeld bepaalde personen of bedrijven bevoordeelt en de bal toespeelt, kun je altijd redenen bedenken waarom dat echt de beste keus is. Toevallig is die ander een familielid of iemand uit je eigen club, of heeft jou een keer gematst met een gulle gift, maar hé: dan kan het nog steeds wel de beste zijn toch?

Zo kan ik me voorstellen dat een specialist er geen kwaad in ziet zich te laten 'bijpraten', erop vertrouwend dat hij door een eenzijdig verhaal heen kan prikken. Het is precies dat verschijnsel waardoor we ook allemaal denken dat wíj niet door reclame worden beïnvloed en een product kopen omdat het gewoon echt de beste keus is.

Het komt erop neer dat je mensen domweg niet moet geloven als ze aangeven dat hun oordeel niet is gekleurd door voorkennis, vooroordeel, eenzijdige informatie of eigenbelang. En: je moet jezelf ook niet geloven als je dat denkt. Om met Loesje (van de posters) te spreken: Je moet niet alles geloven wat je denkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden