COLUMNDaniela Hooghiemstra

De baard is terug, vertel me toch eens waarom

De baard is terug en dat is waarschijnlijk slecht nieuws. De vorige keer dat de baard een opmars maakte, was in de tweede helft van de jaren negentig, toen de wereld argeloos afstevende op 9/11. Destijds voerde prins Bernhard de troepen aan. In het voorjaar van 1995 verscheen hij na een verblijf in het ziekenhuis met een zilvergrijze begroeiing op zijn kin en zijn kaak, die hij hield tot aan zijn dood in 2004. Daarmee markeerde hij het decennium waarin de baard, die sinds het einde van de jaren zeventig zeldzaam was geworden, een verpletterende comeback maakte. Tennisser Boris Becker, zanger Bono, acteur Brad Pitt, allemaal hadden ze ineens een baard.

Toen ik het fenomeen als journalist destijds onderzocht, stuitte ik, zoals meestal als je iets onderzoekt, op een paradox. Mannen met baarden verbergen zichzelf, maar proberen ook juist zich van de massa te onderscheiden. Sinds de oudheid staat de baard voor wijsheid, maar er wordt ook oerkracht aan toegedicht. Plato en de Hells Angel strijden in de baard om voorrang.

Hoe gevoelig dat ligt, merkte ik toen ik mannen naar het waarom van hun baard begon te vragen.

De ongecompliceerdste variant was de baarddrager die duidelijk in een van de beide categorieën paste: filosoof óf oerman. Mijn toenmalige collega op de buitenlandredactie van NRC Handelsblad, Oost-Europakenner en verzamelaar van handschriften Peter Michielsen (1946-2008), bekende dat hij een baard had om zichzelf te verbergen. Hij zei het daarom te betreuren dat hij niet over zijn hele lichaam een pels had. Aan de meer onkwetsbare kant van het spectrum hoorde ik dat kerels gewoon een heleboel haar hebben, is het niet op hun hoofd, dan wel op hun kin of borst, en dat scheren voor schapen is.

Maar de mannen die tussen Plato en de Hells Angel ín zaten, of tussen het ene en het andere uiterste heen en weer werden geslingerd, waren talrijker. En juist voor hen lag de zaak ingewikkeld.

Zij droegen ook niet al een baard vanaf het moment dat de natuur hen die mogelijkheid bood, nee, zij waren er nog maar pas mee begonnen. Op de vraag naar het waarom reageerden ze verstoord. Hoezo wilde ik dat weten? Er was misschien wel geen reden. De opmars van de baard, zo bleek, was het werk van mannen die verward of verscheurd door tegenstellingen, het er liever niet over hadden.

En nu is het weer zover. Willem-Alexander keerde in 2018 van zijn zomervakantie terug met een baard. André Hazes jr., Hugo Borst, Arie Boomsma, Barry Atsma, Thierry Baudet, Wybren van Haga en Frans Timmermans hebben er ook een. Op straat zie je overal sikken, volle en halfvolle schippersbaarden en zelfs het Karl Marx-model is terug.

De vraag is nog steeds: waaróm. Aantrekkelijker of interessanter worden mannen er niet van, zoals ‘wetenschappelijk onderzoek’ wel eens beweert, wél raadselachtiger. Dat een baard ‘makkelijk’ zou zijn, is een leugen, iedereen met een baard weet dat het onderhoud ervan meer werk is dan scheren.

In het boek Of beards and men betoogt historicus Christopher Moore dat het zo nu en dan opduiken van baarden in de geschiedenis een antwoord is op veranderende opvattingen over mannelijkheid. De baard, zegt hij, is een signaal van beschavingen in transitie.

Met de baard van keizer Hadrianus begon de neergang van het Romeinse Rijk, de gezichtsbeharing van de ‘ayatollah van het Hoge Noorden’ Max van den Berg ging vooraf aan Nieuw Links en Bernhards Kapitein Iglo-verschijning was een prelude op de aanslag op de Twin Towers.

Terwijl het coronavirus op dit moment de wereld lam legt, vliegen de mannen met de baarden als zwaluwen na een mooie zomerdag weer laag over. Ik ben er niet gerust op. Kunnen zij ons dit keer niet iets méér vertellen? Bij Jinek beweerde journalist Jeroen Smit, die tegenwoordig óók een baard heeft, dat we na corona ‘met zijn allen verantwoordelijkheid moeten nemen’. Ja, dat zal wel, dacht ik, maar vertel ons liever over je baard. Waarom hij er is, wat hij betekent en bezweert. Dan zien we daarna wel verder.

Daniela Hooghiemstra is journalist en historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden