De afkeer van de Europese Unie is niets anders dan die van de sociaaldemocratie, maar dan een verdieping hoger

Het politieke strijdtoneel van de toekomst is verruild voor het verleden.

Op de receptie van de Britse ambassadeur deze week was men bedrukter over de Brexit dan over de verkiezingsuitslag in Italië. Begrijpelijk, maar ik vrees dat de toestand in Italië toch alarmerender is. Meer dan de helft van de stemmen ging naar twee populistische, anti-Europese partijen. Dit is Trump in Europa, zei ik tegen deze en gene. Een potentiële Brexit maar dan ín de euro. Verstandiger mensen lachten minzaam. Ach, die Italianen. Er zal wel een techneutenregering komen. Ze zullen afgeknepen worden omdat ze in de euro willen blijven. Toch?

Ruim 30 procent stemde op de Vijfsterrenbeweging, het product van de komiek Beppe Grillo. En 37 procent ging naar rechts tot uiterst rechts, waarvan bijna 18 procent naar de anti-immigratiepartij Lega. Aan de overkant werden de middenpartijen weggevaagd, de sociaaldemocratische PD voorop. Precies zoals elders in Europa, maar dan nog wat radicaler. De Lega veroverde Italië benoorden Rome, de Vijfsterrenbeweging het zuiden, allebei anti-establishment, anti-staat, anti-elite. Kermisklanten en Poetinliefhebbers zonder enige toekomstvisie, aldus de schampere commentaren.

Tekst gaat verder onder afbeelding.

Leider van de Vijfsterrenbeweging Beppe Grillo Beeld anp

De code van het populisme is nog altijd niet gekraakt. Maar juist het ontbreken van een toekomstvisie zou wel eens de sleutel kunnen zijn. Het hangt er uiteraard van af wat je een visie noemt, en of het tegenhouden van migratie daaronder valt. In elk geval is de vaststelling dat het mankeert aan een project of programma typerend voor de sociaaldemocratische blik. De sociaaldemocratie is immers bij uitstek de stroming van de moderniteit, dat wil zeggen van de vooruitgang en de verheffing. Alles uit te voeren door de staat. De modale Italiaan barst hierover al jaren in hoongelach uit. Zijn project heet menefreghismo - het zal me mijn reet roesten.

Italië wordt altijd als achterlijk beschouwd, maar al met de mediacratie van Berlusconi liep het land voor op de rest. Inmiddels is stemmen ook in de rest van Europa niet langer kiezen voor een belofte of een programma, maar afrekenen geworden. De kiezer kijkt niet langer vooruit maar achteruit. Het strijdtoneel van de toekomst is verruild voor het verleden. Dat geldt niet alleen voor bestuurders en hun prestaties, maar ook letterlijk voor de geschiedenis. Rechts gaat de barricaden op voor de vaderlandse geschiedenis, links bestrijdt met terugwerkende kracht kolonisatie en slavernij.

De vraag is wat er tevoorschijn komt als je het politieke vooruitgangsdenken wegschraapt. Wie dat doet, stuit op oudere banden, loyaliteiten, gevoelens en opvattingen. In Frankrijk kennen ze als wetenschappelijk specialisme politieke demografie. Daar bestuderen ze hoe oude maatschappelijke verbanden doorwerken in de politiek. Ik schreef ooit een boek over Frankrijk, en sprak toen met politiek demograaf Hervé le Bras. Hij liet me kaarten zien waarop je verhoudingen ten tijde van de Franse Revolutie en zelfs daarvoor herkent in verkiezingsuitslagen van nu. 'Mensen stemmen om allerlei redenen', zei Le Bras. 'Maar om één reden stemmen ze niet, en dat is het politieke programma.'

In Frankrijk wordt nog altijd rechts gestemd in departementen waar priesters weigerden zich te onderwerpen aan de beginselen van de Franse Revolutie; ook in Italië zijn oude breuklijnen aan te wijzen. Onze eigen Hervé le Bras heet Josse de Voogd. Hij is net zo'n tovenaar van de politieke landkaart. De Voogd twitterde meteen na de Italiaanse uitslag kaartjes waarop de uitslag vrijwel samenviel met de kaart van het naoorlogse referendum van 1946. Het noorden sprak zich uit voor de republiek, het zuiden voor de monarchie.

Tekst gaat verder onder tweet.

Silvio Berlusconi Beeld anp

Nu heeft het noorden gekozen voor de Liga, het zuiden voor de Vijfsterrenbeweging, langs vrijwel dezelfde breuklijn. Het noorden is stedelijker, wereldser en welvarender. Het zuiden de feodale verhoudingen (maffia) nauwelijks ontstegen. Het noorden stemde tegen migratie, het zuiden tegen corruptie. Josse de Voogd zag er zowaar een gelijkenis met Nederland in. De PVV als de afbeelding van de Vijfsterrenbeweging van het perifere zuiden, van de miskenning. Het gevoel door de staat in de steek gelaten te zijn, is een voortzetting van de katholieke achterstelling en de protestantse overheersing. Forum voor Democratie als de Nederlandse pendant van de Liga, stedelijker, wereldser, een PVV voor hoger opgeleiden.

Overal in Europa is het dominante thema: zichzelf blijven. Men keert zich af van de sociaaldemocratie, dat wil zeggen van de staat, van het internationalisme, van het gelijkheidsideaal. Wat niet helpt is dat de sociaaldemocratie de economische gelijkheid heeft verruild voor de diversiteit, dat wil zeggen het warme welkom voor de hoofddoek. De afkeer van de Europese Unie is niets anders dan die van de sociaaldemocratie, maar dan een verdieping hoger.

De rest van Europa is nog lang niet zover als het Joegoslavië na Tito, waar oude gevoelens explodeerden die decennia waren onderdrukt. Maar wie had een jaar of wat geleden gedacht dat het er op zou kunnen gaan lijken. Meer dan ooit is er vraag naar politici die kunnen opereren in een porseleinkast. Juist politieke voorzichtigheid is momenteel een schaars goed - en Merkel met haar Wir schaffen das was daarvan geen goed voorbeeld, zeg ik er voor de zekerheid bij. Aan één ding is nu juist geen behoefte: politici die van de daken roepen dat het hoog tijd is - 'momentum, window of opportunity' - voor grote Europese sprongen voorwaarts.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Josse de Voogd Beeld Shody Careman
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.