ColumnBert Wagendorp

De absurde wereld van de kleine deeltjes neemt een hoogleraar te grazen

null Beeld

Op pagina 3 van de Volkskrant van vrijdag stond een foto van een lachende man tussen een buizenstelsel. Het waren natuurkundige Leo Kouwenhoven en de helse machine waarmee hij de draadjes wilde maken die hem moesten helpen bij het verwezenlijken van zijn droom: het definitieve bewijs vinden voor het bestaan van het majoranadeeltje. Dat huzarenstukje leek hem en zijn team in 2018 te zijn gelukt: een sensationele doorbraak die onze kijk op de werkelijkheid grondig zou veranderen en die bovendien de bouw van de mysterieuze quantumcomputer dichterbij bracht.

Deze week kreeg de foto iets tragisch en de zweem van een gebroken illusie. Vermoedelijk heeft Kouwenhoven, hoogleraar nanofysica aan de TU Delft en sinds 2016 werkzaam voor Microsoft, twee jaar geleden niet gevonden wat hij dácht te hebben aangetroffen. Een collega-hoogleraar sprak van ‘nep-majorana’s’ of, nóg erger, ‘meetruis’.

Een drama. Kouwenhoven werd in 2012 een nationale bekendheid, toen hij bij DWDD mocht uitleggen wat het majoranadeeltje was – een deeltje met volstrekt bizarre eigenschappen: twee majoranadeeltjes communiceren bijvoorbeeld – al is dat vermoedelijk het verkeerde woord. Kouwenhoven leek op weg naar de Nobelprijs en werd in 2015 uitgeroepen tot Icoon van Nederland.

Het door hem aangetroffen deeltje zou zich bij uitstek lenen voor toepassing in de quantumcomputer, een apparaat, zo werd gezegd, dat onze meest geavanceerde computers tot telramen zou degraderen en dat de rekenkracht van de mensheid naar goddelijke hoogten zou stuwen.

In 2019 maakte regisseur David Kleijwegt een prachtige documentaire over de zoektocht, De race (online te zien via 2Doc). Daarin kwam Kouwenhoven, een boerenzoon uit Pijnacker, naar voren als een sympathieke zoeker naar de werkelijkheid van het onbegrijpelijke. Want dat is het mooie van de quantummechanica. Je hoeft jezelf nooit dom te voelen: niemand begrijpt het. Kouwenhoven tegen een redactrice van een talkshow, die zich afvraagt hoe hij zijn zoektocht begrijpelijk kan maken voor de kijkers: ‘Wij begrijpen het zelf ook niet’.

In de absurde wereld van de kleinste bouwstenen van het atoom is niet-begrijpen zelfs een voorwaarde voor begrip; de documentaire van Kleijwegt opent met een quote van de Amerikaanse quantum-natuurkundige en Nobelprijswinnaar Feynman: ‘Als je denkt dat je quantummechanica begrijpt, begrijp je quantummechanica niet.’ Het is accepteren, zegt Kouwenhoven. Ook dat valt niet mee. De zoektocht naar het majoranadeeltje speelt zich af in een andere werkelijkheid dan de onze. De onze is zichtbaar en rationeel, die van de quantumdeeltjes is de fundamentele die daaronder ligt, maar je ziet niks en hij houdt zich niet aan onze wetten. In die tweede werkelijkheid is Kouwenhoven nu op een grens gestuit.

De twijfels waren er al sinds mei vorig jaar, toen de onderzoekers zich begonnen af te vragen of hun aangetroffen werkelijkheid wel deugde. De tussenliggende maanden, stel ik me zo voor, moeten voor Kouwenhoven een hel zijn geweest. De zorgvuldige opgebouwde kennis werd deeltje voor deeltje afgebroken, tot hij in elkaar stortte.

Nu begint de integriteitscommissie van de TU Delft zelfs een onderzoek – afgaande op De race lijkt Kouwenhoven me de integriteit zelve, maar misschien is wetenschappelijke integriteit weer iets anders dan de gebruikelijke.

‘Als de quantummechanica klopt, is de wereld gek,’ zei Albert Einstein. We weten inmiddels dat de wereld inderdaad gek is. ‘Keuzes maken waarmee ik op het verkeerde paard wed, dat gebeurt niet zo vaak,’ zegt Kouwenhoven in De race. Maar hij is er toch ingetuind: de gekte van de wereld van de deeltjes heeft hem te grazen genomen.

De toekomst van de quantumcomputer is nu onzeker. Maar ongetwijfeld gaat de zoektocht door. Met Leo Kouwenhoven, hoop ik.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden