Op het tweede gezichtde tranen van Khamenei

Dat Khamenei deze week publiekelijk traantjes liet om generaal Soleimani, zegt niets

Olaf Tempelman legt Bekende Buitenlanders op de sofa. Deze week: dat ayatollah Khamenei, Hoogste Leider van Iran, deze week traantjes wegpinkte om generaal Soleimani, is geen bewijs van verdriet.

Beeld Javier Muñoz

Het typische van mensen die politieke en religieuze macht combineren, is dat ze hun politieke campagnes doortrekken naar het hiernamaals. Ze voorzien dat tegenstanders daar in diepe krochten van ongenade zullen vallen. Medestanders zullen er net als op aarde medailles krijgen opgespeld. Ayatollah Ali Khamenei, Hoogste Leider van Iran, had de op aarde al veel gedecoreerde generaal Qassem Soleimani ruim voor vrijdag 3 januari 2020 de medaille van het martelaarschap in het hiernamaals gegarandeerd. Khamenei zei er destijds wel bij te hopen dat Soleimani nog even in leven zou blijven: hij was ‘hard nodig voor de Islamitische Republiek’. Wie nodig is voor de Islamitische Republiek, is nodig voor Khamenei, weten alle mensen die deze republiek ooit ontvluchtten. Deze Hoogste Leider draagt kleren die religiositeit suggereren, zijn curriculum draait om macht op aarde.

Werkelijke religie, stelde de Duitse filosoof Rüdiger Safranski, bewaart altijd ontzag voor het onverklaarbare en de ondoorgrondelijkheid van de wereld. Religie moet niet worden verward met totalitarisme in religieuze kledij: daarin ligt vast hoe de wereld en het hiernamaals in elkaar steken, het ondoorgrondelijke en onkenbare zijn uitgebannen.

Religieuze vorming

Kritische biografen van Ali Hosseini Khamenei, 80, weten dat hij zo gepreoccupeerd was met politieke macht dat zijn religieuze vorming er soms bij inschoot. Zo miste hij de titel marja’ , in de sjiitische islam iets als bron van religieuze wijsheid. Conform de grondwet van de Islamitische Republiek kon alleen een marja’ Hoogste Leider worden. Zo ging het niet: toen ayatollah Khomeini in 1989 stierf, had Khamenei al zo’n groot netwerk opgebouwd dat zijn titelloosheid geen probleem bleek. Hoge sjiitische wijsgeren konden protesteren wat ze wilden: zij hadden de macht niet. Met sommigen liep het even slecht af als met seculiere critici.

Ach, zo weinig als het curriculum van Khamenei lijkt op dat van sjiitische geestelijken door de eeuwen heen, zo véél lijkt het op dat van mannen die de top bereiken in revolutionaire regimes. Specifieker: de tweede generatie, de mannen zonder charisma die nooit menigtes hebben aangevuurd, maar het bureaucratisch-organisatorische werk tot in de puntjes beheersen. Even verbluffend als de overeenkomsten tussen Khomeini en Lenin – beiden keerden op het juiste moment terug uit ballingschap en annexeerden revoluties die in hun landen gaande waren – zijn die tussen Khamenei en iemand als Brezjnev: ze klommen op in de schaduw van de boegbeelden en strekten langzaam hun tentakels uit in het staatsapparaat.

Op een zijspoor

Al dertig jaar zijn die tentakels van Khamenei zo lang dat hij al zijn politieke concurrenten tijdig op een zijspoor manoeuvreert. Hij deed het met ex-president Rafsanjani, die aanstuurde op een modus vivendi met de VS; hij deed het met ex-president Khatami, die de repressie liet afzwakken; hij deed het met ex-president Ahmadinejad, die zo snel op een confrontatie met de wereld aanstuurde dat Khamenei voor zijn eigen positie vreesde. Die eigen positie staat voorop. De prijs daarvoor is dat de Islamitische Republiek Iran al jaren op een dood spoor zit, met een gedemotiveerde bevolking, massale corruptie, slogans waar geen mens meer in gelooft en een doorgaande braindrain. Om de paar jaar laat Khamenei protesten met geweld neerslaan. Wie weet is hij Trump dankbaar dat hij met die drone-aanslag de aandacht van binnenlandse misère afleidt. Dat Khamenei deze week publiekelijk traantjes liet om generaal Soleimani, zegt niets. Acolieten van Stalin huilden op de begrafenissen van mensen die ze zelf uit de weg hadden laten ruimen. Mannen die in dit soort regimes gedijen, die kunnen dat.

Meer Op het tweede gezicht:

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Mohammad Zarif dacht dat hij iets over het buitenlands beleid van de Islamitische Republiek te zeggen had. Toen hij van het Iraanse tv-journaal moest leren dat de Syrische leider Assad op bezoek was bij Hoogste Leider Khamenei, snapte hij wie daar in werkelijkheid over gaat. Zarif wilde ontslag nemen, maar dat mocht niet van Khamenei.

Als John Bolton nog de nationale veiligheidsadviseur was geweest van Donald Trump, waren er deze week misschien al bommen op Iran gevallen: nauwelijks een vijand van de VS die Bolton niet wilde bombarderen. In september stuurde Trump hem de laan uit. Deze week verklaarde Bolton dat hij wil getuigen in de impeachment-procedure die tegen de president loopt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden