OpinieAmerikaans racisme

Dankzij Trumps spiegel schudden Amerikanen racisme van zich af

‘Is dit het begin van het einde van het Amerikaanse racisme?’, kopt The Atlantic. Een van de ideeënvormers van Black Lives Matter is verrassend hoopvol.

Ibram X. Kendi. Beeld Getty Images

Ibram X. Kendi laat zich doorgaans niet snel verleiden tot naïef optimisme. Zo had hij de verkiezingsoverwinning van Donald Trump in 2016 al zien aankomen, want hij had de broeiende racistische weerzin tegen Obama onder witte Amerikanen bestudeerd. Hij geloofde het niet als vrienden zeiden dat met de eerste zwarte president het post-racistische tijdperk was begonnen. Want het begrip ‘racistische ideeën’ moet je ruim nemen, vindt hij. 

Wat anderen als stappen vooruit zien, legt hij bloot als een vorm van assimilatie (zwarten die zich aanpassen aan de witte normen) en dat is racistisch in zijn definitie. Dus als Kendi de huidige antiracistische protesten ziet als een keerpunt in de geschiedenis van racisme in Amerika, dan zegt dat wat.

In een hoofdartikel op de site van het tijdschrift The Atlantic heeft hij het over een ‘antiracistische revolutie’. Een snel groeiende meerderheid van de Amerikanen durft volgens opiniepeilingen onder ogen te zien wat voor de zwarte minderheid altijd al duidelijk was, dat het racisme nog altijd diep geworteld en structureel is in de VS, schrijft Kendi. De reden: Donald Trump.

Zelfinzicht

Ontkenning is het grootste struikelblok, schrijft Kendi. Witte, maar ook veel niet-witte, Amerikanen willen niet zien hoe racistisch hun samenleving is. Trump houdt de Amerikanen een spiegel voor. Hij heeft tijdens zijn presidentschap de ene na de andere uitspraak gedaan tegen migranten, shithole countries, en vier vrouwelijke Congresleden van kleur bij de Democraten, altijd gevolgd door de bezwering dat hij de minst racistische persoon op aarde is. Paradoxaal genoeg vonden vele Amerikanen de vertoning zo absurd, dat ze tot zelfinzicht over hun ontkenning zijn gekomen, is de analyse van Kendi.

Ibram X. Kendi is een van de belangrijkste ideeënvormers in de hoek van Black Lives Matter. Hij is sinds kort hoogleraar geschiedenis aan Boston University; daarvoor leidde hij een antiracisme-instituut aan de American University in Washington. Zijn ‘How to Become an Antiracist’ kan worden gelezen als een handboek voor activisten, of als een zelfhulpboek. Het prijkt op alle lijstjes van organisaties en Amerikaanse kranten onder het motto ‘Educate Yourself’ en op de best-verkochtlijsten van boekhandels. Net als zijn eerdere studie ‘Stamped from the Beginning’, een ‘definitieve geschiedenis van racistische ideeën’ uit 2016.

Assimilatie-idealen

Daarin ontvouwt hij zijn controversiële zienswijze dat ook goedbedoelde assimilatie-idealen als racistische ideeën moeten worden bestempeld. Goede raadgevingen aan zwarte mensen zijn meestal een verkapte vorm van slachtoffers zelf de schuld geven. Kendi zelf herinnert zich met schaamte hoe hij, nog niet zoveel jaar geleden, zwarte mannen de cultuur van afwezigheid in het gezin verweet. Racistisch, vond hij later. Overgenomen uit het discours van witte wetenschappers die impliciet het systeem van onderdrukking, achterstelling en politieoptreden tegen zwarte mannen legitimeerden, door te suggereren dat er iets inherent aan zwarte mannen niet deugt. Ja, schreef Kendi, ook Barack Obama maakte zich schuldig aan zulke racistische vermaningen.

Er zijn alleen antiracisten en racisten (de duidelijke variant van blanke superioriteit en de paternalistische van de assimilatie) in zijn optiek. Daarmee gooit hij veel denkrichtingen op een hoop, en je kunt er over redetwisten of ‘racistisch’ volgens deze strenge definitie zinvol is of eerder verdeeldheid zaait en gediscrimineerden hun eigen verantwoordelijkheid en autonomie miskent. Maar die nieuwe blik geeft zijn geschiedenisboek, opgehangen aan vijf historische personen, een fascinerende rode draad vanaf de 17de eeuw. Daarbij wordt de lezer geholpen door Kendi’s verhalende en inlevende stijl, vol vaart.

Persoonlijk drama

Ontkenning is ook in dit boek een terugkerend thema. De hoofdpersonen denken dat ze het beste voor hebben met de Afrikanen die als slaven naar Amerika zijn gesleurd, zelfs als ze vinden dat die als minderwaardige mensen beter naar hun eigen land kunnen terugkeren. Het overwinnen van ontkenning is moeilijk, schrijft Kendi in zijn artikel voor The Atlantic, waaraan hij vaker bijdragen levert. Dat heeft hij aan den lijve ondervonden. Zijn artikel neemt een wending vol persoonlijk drama: bij Kendi werd in 2017 darmkanker geconstateerd.

Hij ontkende de ernst van zijn ziekte, die bij elk onderzoek erger bleek, tot fase 4 aan toe, uitzaaiingen; in de VS leeft van deze patiënten vijf jaar na de diagnose nog slechts 12 procent, schrijft Kendi. Steeds probeerde hij te doen of het wel meeviel, totdat hij de feiten wel onder ogen moest zien. Zoiets moeten de Amerikanen die hun ontkenning van de verschrikkingen van het racisme te boven willen komen ook ondergaan, denkt Kendi. Bij hem slaat de behandeling aan en hij lijkt toch tot de 12 procent te behoren.

Misschien maakt de natie als geheel nu wel zo’n moment van zelfinzicht door, de opiniepeilingen wijzen er volgens Kendi op: dat neutraal zijn, non-raciaal zijn, ‘All Lives Matter’ roepen, een illusie is. Voor hem staat antiracisme voor concrete, ingrijpende veranderingen. Standbeelden verwijderen is niet genoeg, ‘schaf politiegeweld af, schaf de raciale welvaartskloof af, schaf de ongelijkheid in gezondheidszorg af’ en hij noemt nog meer. 

Net als in de 19de eeuw een protestgolf (en een burgeroorlog) een eind inluidde van de slavernij, kan dit het moment zijn om alle nagelaten raciale ongelijkheid af te schaffen, schrijft Kendi. Na Trump, maar ook dankzij Trump, ‘wiens ontkenning voorgoed de manier waarop Amerikanen naar zichzelf kijken heeft veranderd’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden