OPINIE RENTE

Dalende rente vergroot kloof tussen arm en rijk

Als de ECB de middenklassen wil steunen, moet ze in het rentebeleid daarmee rekening houden, betoogt Bert Bakker.

Een nieuwbouwwoning in aanbouw in Berkel en Roderijs. De krapte op de Nederlandse woningmarkt nam in het vierde kwartaal van vorig jaar verder toe. Beeld Hollandse Hoogte / Robin Utrecht

Toch vreemd: over twee grote maatschappelijk-economische problemen is heel veel gesproken: de toenemende kloof tussen arm en rijk, vooral na Thomas Piketty’s analyse van de oorzaken (2013), en de naar nul dalende rente. Dat het tweede een belangrijke oorzaak was van het eerste, is nooit opgemerkt. Dat rijken de laatste tien jaar dankzij die gekelderde rente veel rijker werden terwijl ‘de rest’ het nakijken had, is immers klaar als een klontje.

Wie tien jaar geleden al een zeker vermogen had in de vorm van een huis of aandelen werd, op papier, rijker. Zo niet, dan werd je armer. Huizenprijzen en aandelenkoersen stegen onder invloed van die dalende rente; de brave spaarder zag zijn rendement verschrompelen, maar moest toch 1,2 procent belasting op dat kapitaaltje blijven betalen.

Het punt is: mensen met hogere inkomens of goed renderende ondernemingen kunnen zich in hun beleggingen meer risico’s permitteren en parkeren hun buffers hoogstens ten dele op een spaarrekening. Bovendien: anders dan de lagere middenklasse behielden mensen met hoge inkomens toegang tot lenen en plukten ook zó de voordelen van die dalende rente.

Inflatie aanwakkeren

De reactie van toezichthouders, centrale bankiers voorop, op de bankencrisis (2007-2012), was: de rente verlagen om inflatie aan te wakkeren, en de eisen die banken stellen aan klanten die willen lenen fors optrekken. Wie een hypotheeklening hoopte te krijgen, moest aantonen over een stabiel en behoorlijk hoog inkomen te beschikken, liefst uit een vast dienstverband. De lagere inkomensklassen, ook jongeren in het algemeen, konden amper meer aan een hypotheeklening komen. Voor de snel gegroeide groep van zzp’ers en kleine ondernemers was de weg naar gedeeltelijke of volledige bankfinanciering van een huis het afgelopen decennium feitelijk afgesloten. Hád je al geld, dan kon je lenen. Niet? Jammer dan.

Voor degenen die al wel een huis hadden, werkte die rentedaling als tweesnijdend zwaard: hun maandelijkse lasten daalden en de waarde van hun huis steeg. Als ze daarnaast ook nog in vastgoed belegden, stegen de huurinkomsten waarschijnlijk ook, omdat die gerelateerd zijn aan de waardeontwikkeling van panden.

Wat het lage-rentebeleid van de ECB in feite doet is: rendement van spaarders overhevelen naar leners. Dat spaarders leners ‘subsidiëren’ is overigens niet nieuw. Ook in de jaren zeventig en tachtig, toen inflatie en rente erg hoog waren, was dit zo. Toen je nog 10 procent rente op je spaargeld kreeg bij een inflatie van 9 procent op jaarbasis, hield je in reële termen slechts 1 procent rendement over. De lener droeg destijds een heftige 12 procent aan de bank af, maar kon zich troosten met de gedachte dat de inflatie zijn reële schuld elk jaar met 9 procent deed afnemen.

Als deze situatie lang aanhoudt, lopen landen zoals Nederland, die van oudsher een relatief krachtige middenklasse kenden, het gevaar dat het deel van die groep dat minder verdient, onnodig achterblijft. Die maatschappelijk zo belangrijke lagere middenklasse kan niet meer lenen waardoor vermogen opbouwen via investeringen in vastgoed of andere zakelijke (risicodragende) waarden veel moeilijker wordt. Kansen op verticaal doorstromen vallen weg.

Economisch autonoom

Dat ‘middenklasselanden’ door de eeuwen heen economisch sterk en politiek stabiel waren, komt doordat een relatief groot deel van de bevolking zich economisch autonoom kon voelen. Dan kunnen mensen zich ook politiek en spiritueel onafhankelijk tegenover elkaar opstellen. Ze zijn minder bevreesd om voor zichzelf op te komen dan mensen die voor betaald werk puur afhankelijk zijn van een werkgever die hen een karig betaald baantje ‘gunt’; die dus geen onderhandelingspositie hebben.

Het is vreemd dat wel vaak is gewezen op het risico van leeglopende bubbels met een scherpe conjuncturele terugval als gevolg, terwijl dit belangrijke aspect van de lage rente onbelicht bleef. De positie van het lagere segment van de middenklasse, onder wie veel jonge zzp’ers, kan door de lage rente serieus verzwakt raken. Bij ‘nieuwe Nederlanders’ raakt dit zelfs aan hun verdere emancipatiekansen. Het idee dat de kloof tussen arm en rijk niet groter moet worden, wordt breed gedeeld. Als ook de ECB het belang erkent van het intact laten van economische kansen van de opkomende middenklassen, moet dat meewegen in het rentebeleid én in de regels voor toegang tot leningen.  

Bert Bakker is financieel-economisch journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden