Opinie

Daar zijn ze weer, de 'foute vrienden' waarop we leunen

Het Westen is radeloos op zoek naar bondgenoten in een steeds onvriendelijker wereld.

Beeld afp

De veroordeling van Radovan Karadzic en de herovering van Palmyra door de troepen van Assad drukten ons weer met de neus op onze ongemakkelijke omgang met dictatoren. Karadzic herinnert ons aan de Vrede van Dayton, waarmee in 1995 een einde kwam aan de burgeroorlog in Bosnië - alleen mogelijk door het met de grootste boosdoeners op een akkoordje te gooien. Pas vele jaren later kon, mede dankzij een politieke omwenteling in Servië zelf, Milosevic voor het gerecht worden gebracht.

Wat de val van Palmyra betreft, zullen niet alleen westerse archeologen, maar ook veel westerse politici heimelijk een zucht van verlichting hebben geslaakt. IS wordt, 'Parijs' en 'Brussel' indachtig, momenteel als het grootse kwaad gezien - en niet, zoals door de meeste gevluchte Syriërs, Assad. Die weet zich, door eerst met Russische steun de gematigde oppositie op te ruimen, gaandeweg op te werpen als onmisbare bondgenoot in de strijd tegen het hoofdafhakkers-kalifaat: het is hem of de chaos.

Morele ongemakken

Bloeddorstige tirannen als bondgenoten: met dergelijke morele ongemakken wordt het Westen nu weer in een omvang geconfronteerd die aan de Koude Oorlog herinnert. In Latijns- Amerika was dat dankzij CIA-interventies tegen naar links 'afdrijvende' democratieën toen schering en inslag. Het Castro-regime, ooit het revolutionaire antwoord op de door Washington gesteunde Batista-dictatuur, vormt er indirect nog een laatste herinnering aan. Pas Obama is na een halve eeuw in staat om over die Batista-schaduw, die nog steeds de relatie met Latijns-Amerika belast, heen te springen, door normalisering van de betrekkingen. Cuba is nu zelf zo'n beetje de laatste dictatuur in de regio.

Elders acht het Westen zich gedwongen weer steeds vaker dictaturen stilzwijgend te omarmen, wat de pretentie voor universele democratische waarden op te komen in niet-westerse ogen opnieuw ongeloofwaardig maakt. In het geval van Sisi, die ten koste van duizend doden een einde maakte aan het democratische Egyptische experiment, heerst oorverdovend stilzwijgen. Bij de Chinezen kijkt men, met het oog op hún groeiende politieke macht en ónze groeiende afzetmogelijkheden, ook steeds vaker weg. Over vrijheid wordt tijdens al die als staatsbezoek vermomde handelsmissies hooguit wat in een bijzin gemompeld.

Turkije

De laatste volleerde dictator van Europa, Aleksandr Loekasjenko van Wit-Rusland, wordt steeds nauwer aan de borst gedrukt, om de nieuwe dictator-in-opleiding Poetin op afstand te kunnen houden: het Westen is radeloos op zoek naar bondgenoten in een steeds onvriendelijker wereld waar de democratie weer op de terugtocht lijkt.

De ongemakkelijkste is NAVO-bondgenoot Turkije. Tijdens de Koude Oorlog, toen Turkije enkele keren door militairen geregeerd werd, bestond de NAVO daarmee evenmin puur uit modeldemocratieën - denk ook aan Portugal. Die pijnlijke situatie, die men in Brussel voor altijd achter zich gelaten meende te hebben, keert nu dankzij het steeds autocratischer opereren van Erdogan terug.

Van de persvrijheid is in Turkije inmiddels weinig meer over. Erdogan heeft ook zelfs al openlijk verklaard aan rechterlijke uitspraken geen boodschap te hebben: een definitief exit voor de trias politica, die serieuze EU-toetredingsonderhandelingen tot een aanfluiting maakt. Met het aantal gevangengezette journalisten zijn inmiddels al records gebroken en honderden academici worden wegens 'terroristische propaganda' vervolgd.

Vladimir Poetin en Aleksandr Loekasjenko in 2001. Beeld epa

Grootste probleem

De manier waarop de president de miniemste kritiek op hemzelf als een soort majesteitsschennis met strenge straffen wenst te beantwoorden, doet denken aan soortgelijke sancties van de Thaise koning Bhumibol - overigens ook al zo'n geliefde westerse bondgenoot en, net als de sultan die in Brumei de sharia invoeren wil, persoonlijk bevriend met onze eigen Oranjes die op andere momenten zo graag zalvende woorden over mensenrechten preken.

Turkije, waarvan Europa zich met de vluchtelingencrisis nu volledig afhankelijk heeft gemaakt, is ook daarom moreel het grootste probleem, omdat Erdogans meedogenloze aanpak van de Koerden zélf de oorlog met de als terroristisch gelabelde PKK stimuleert en omdat Erdogan grip probeert te krijgen op de Turkse diaspora in Europa. Onfrisse methoden worden daarbij niet geschuwd. Ook critici in Nederland zijn daardoor niet helemaal veilig meer.

Van de lange arm van buitenlandse regimes hebben we vaker last, zoals onlangs bleek inzake Eritrea. En het speelt ook bij Marokko. Maar in het Turkse geval gaat het momenteel verder, omdat ook Erdogans eigen ambities verder reiken. Speciaal voor Nederland is oplettendheid geboden, omdat zijn AKP nu al nergens bij verkiezingen hoger scoort dan bij ons - hoger zelfs dan in Turkije zelf.

Het zou met het oog op de ongestoorde vrijheid van onze eigen ingezetenen onverantwoord zijn als Den Haag vanwege de hooggestegen vluchtelingennood daarvan weg zou blijven kijken.

Thomas von der Dunk, cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden