Opinie

D66-pensioenplan ademt naïef geloof in keuzevrijheid

D66 negeert de wensen van mensen die de last van keuzevrijheid inzake pensioenen niet willen.

Harry van Dalenhoogleraar economie Tilburg UniversityKène Henkens en hoogleraar pensioensociologie UMCG Groningen/UvA
Gepensioneerden aan de wandel. Beeld ANP XTRA
Gepensioneerden aan de wandel.Beeld ANP XTRA

Het pensioenstelsel moet radicaal worden veranderd en in dat gevecht vliegen de beleidsvarianten je om de oren. Oplossingen passeren de revue. Van één groot nationaal pensioenfonds tot een individueel pensioenpotje voor iedereen, tot meer gematigde voorstellen waarin van alles een beetje wordt aangepast.

Wat de uitkomst ook wordt, de plannen staan in de steigers om een soberder doch houdbaar collectief pensioen te ontwerpen en veel meer risico's en initiatief richting van de werkenden te schuiven.

In dit geweld kwam D66 met een 10-puntenplan dat precies past in het wereldbeeld van de links-liberale partij: een systeem van sobere individuele pensioenpotten met veel keuzevrijheid. De inkomensgrens voor hat verplicht sparen voor een pensioen wordt verlaagd tot 50.000 euro (nu is dat 100.000 euro). Kortom, de collectieve tweede pijler wordt de facto kleiner en de derde pijler van vrije besparingen wordt voor veel mensen groter.

Verstorende en nutteloze factoren

Mensen mogen vijf jaar lang een premievakantie nemen en de bespaarde premies bijvoorbeeld besteden aan de aflossing van een hypotheek. Daarna moeten ze wel de premieachterstand inhalen, men mag zijn eigen pensioenbesparingen beleggen.

Het plan ademt een naïef geloof in de wonderen van de keuzevrijheid. 'De mens moet zich niet schikken naar instituties', is letterlijk het mantra van D66. In een wereld bemand door rationele, volledig geïnformeerde en capabele mensen zou hun plan hoge gooien. Het is dezelfde verleiding die verborgen zit in veel economische modellen: je denkt als een sociaal ingenieur de wereld naar je hand te kunnen zetten en instituties zijn daarbij alleen maar verstorende en nutteloze factoren.

D66 negeert in feite hoe de mens werkelijk is en gaat uit van de mythe dat de mens zoveel keuzevrijheid wil. Uit eigen onderzoek blijkt dat er een grote groep mensen is die het niet interesseert of ze keuzevrijheid heeft of die het regelen van een goed pensioen liever aan specialisten overlaat. Die laatste groep heeft wellicht meer zelfkennis dan de kleine groep mensen die keuzevrijheid werkelijk belangrijk vindt.

Kortzichtig

Er zijn namelijk talloze onderzoeken die laten zien dat mensen moeite hebben met het nemen van besluiten over complexe producten, zoals pensioen. Men is kortzichtig, overmoedig als het op beleggen aankomt (vooral mannen), stelt keuzes uit of doet helemaal niets. Men is financieel ongeletterd, laat zich in de luren leggen door de wijze waarop keuzes worden gepresenteerd en men gebruikt simpele vuistregels om te sparen en te beleggen die indruisen tegen een verstandig beleggingsbeleid.

De lijst van beperkingen is groot evenals de potentiële gevaren voor de oude dag. Waar het om draait, is dat het introduceren van keuzevrijheid met gezond verstand moet worden toegepast. Voor eenvoudige producten en diensten is daar niets mis mee, maar met een complex product als pensioen liggen ongelukken op de loer als je denkt dat mensen de vrijheid aan kunnen én willen.

Wellicht is het belangrijkste probleem dat het stimuleren van keuzevrijheid een doel op zichzelf is geworden.

Daarmee zou D66 weleens in zijn eigen voet kunnen schieten. Het huidige stelsel wordt vaak beticht van paternalisme, maar waar men zich op verkijkt, is dat het stimuleren en activeren van keuzes net zo paternalistisch kan zijn.

In het huidige systeem negeert men wellicht de wensen van mensen die zelf willen kiezen, in de wereld van D66 negeert men de wensen van mensen die de last van pensioenkeuzes niet willen. De paradoxale uitkomst van dit al is dat D66 de partij van het nieuwe paternalisme is geworden.

Harry van Dalen, hoogleraar economie Tilburg University.
Kène Henkens, hoogleraar pensioensociologie UMCG Groningen/UvA. Beiden zijn verbonden aan het NIDI te Den Haag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden