Opiniepolitieke midden

Coronacrisis is stresstest voor het brede politieke midden

De pandemie versterkt ook in westerse landen de roep om bescherming en gemeenschapszin, betogen Anne Blanksma Çeta en René Cuperus.

De Chinese president Xi Jinping brengt zondag een bezoek aan de haven bij de oostelijke stad Ningbo. Beeld AP

Veel aandacht gaat uit naar de mogelijk rampzalige economische gevolgen van de coronacrisis, maar minstens zo urgent is het stil te staan bij de vraag welk type samenleving achter de ­coronacrisis tevoorschijn zal komen. De coronacrisis versterkt een waardenverschuiving die al in de westerse samenleving gaande was. Als we niet oppassen, komen we sluipenderwijs in een surveillancestaat terecht.

Er wordt dezer dagen veel gespeculeerd over de wereld na de corona­crisis. Sommigen gaan ervan uit dat er een explosie van mensenliefde zal uitbreken, dat het coronavirus automatisch een ‘Alle Menschen werden Brüder’-virus zal voortbrengen. Volgens historicus Yuval Noah Harari zal ‘de mensheid nu het pad van de mondiale solidariteit moeten opgaan’. Anderen voorspellen juist dat corona het einde van de geglobaliseerde ­wereldeconomie aankondigt. Het is nog veel te vroeg voor dit soort verregaande uitspraken over de gevolgen. Veel zal afhangen van het verdere verloop van de pandemie en het vermogen van experts en autoriteiten het ­virus onder controle te krijgen.

De eerste voortekenen stemmen somber. Zo lijken met name de Verenigde Staten hard getroffen te worden, met alle geopolitieke en economische gevolgen van dien. De coronacrisis raakt de achilleshiel van het Amerikaanse maatschappijmodel: politieke polarisatie plus incompetent presidentieel leiderschap, een ziek gezondheidsstelsel en een enorm aantal kwetsbare burgers.

De Chinese partijstaat promoot daartegenover succesvol het narratief dat zij het virus onder controle kreeg dankzij het staatsgeleide autoritaire model. In Europa ondertussen verdiept de crisis de bestaande scheidslijnen tussen Noord en Zuid over financieel-economische noodmaatregelen en tussen Oost en West over burgerlijke vrijheden. En wat als het virus om zich heen slaat in Afrika of Latijns-Amerika? Hoe groot wordt dan de humanitaire ramp? Hoe diep de economische crisis? Het is nog in nevelen gehuld.

Terwijl al veel gesproken wordt over de economische terugslag van de coronacrisis is er minder aandacht voor de maatschappelijke trendverschuiving die zich dreigt af te tekenen. Sociaal-psychologisch onderzoek laat zien dat landen waar pandemieën voorkomen vaak collectivistischer, autoritairder en meer naar binnen gerichte systemen voortbrengen. Dit komt voort uit de logische menselijke reflex tot zelfbescherming bij collectieve dreiging. ‘Inwoners van gebieden waar de laatste eeuwen veel dodelijke infectieziekten voorkwamen, hanteren strakkere sociale normen, zijn gemiddeld introverter, staan minder open voor nieuwe ervaringen, zijn minder tolerant ten aanzien van afwijkend gedrag, en hebben een sterkere voorkeur voor autoritaire leiders’, zo stelde evolutionair psycholoog Mark van Vugt (Vrije Universiteit) onlangs in de Volkskrant.

Verschuiving

Het toeval wil dat we deze verschuiving in waardenoriëntaties onlangs zelf empirisch hebben kunnen vaststellen in door corona aangetast gebied. Onderzoeksbureau Glocalities doet internationaal survey-onderzoek naar waarden bij de bevolking en was toevallig bezig met een onderzoek in China tijdens de coronacrisis. Zo kon een vergelijking worden gemaakt tussen voor en na de lockdowns die het land platlegden. In dit onderzoek onder de Chinese bevolking zien we precies de tendensen die sociaal-psychologisch onderzoek voorspelt: een (zelfs voor Chinese begrippen) toenemende intolerantie voor individualistisch gedrag, het belangrijker worden van collectivistische waarden en een toename van ­risicomijding. Zulke grote waardenverschuivingen op collectief niveau komt Glocalities in zijn wereldwijde onderzoek normaal nauwelijks tegen. Alleen bij heftige schokervaringen treedt zo’n type waardenverschuiving op. Het heeft er alle schijn van dat dit toepasbaar zal zijn op andere landen na de coronacrisis.

Het interessante van deze waardenverschuivingen is dat zij in westerse landen een trend lijken te versterken die al langer zichtbaar was. De westerse waardenagenda die in de jaren zeventig werd ingezet en in de jaren negentig op een hoogtepunt kwam, is die van zelfbeschikking en steeds grotere individuele vrijheden. Dit vertaalde zich zowel economisch (marktliberalisering) als cultureel (individualisering, zelfredzaamheid). In de 21ste eeuw wordt deze langetermijntrend steeds meer vervangen, zo toont internationaal onderzoek aan, door een nieuwe oriëntatie gericht op veiligheid, zekerheid en gemeenschapszin.

Terrorisme

Die verschuiving wordt gevoed door ervaren existentiële dreigingen: terrorisme (9/11), de bankencrisis, demografische verschuivingen (vluchtelingencrisis) en de klimaatcrisis. Nu het Westen met de Bijbelse plaag van de coronacrisis nog heftiger te maken krijgt met een collectieve existentiële dreiging en groot menselijk lijden, zal de roep om bescherming, bestaanszekerheid en ‘belonging’ alleen maar sterker worden.

Dit doet spanningen in de samenleving, die toch al onder druk stond, verder toenemen. Het hyperindividualisme en marktfundamentalisme op basis waarvan we onze maatschappelijke orde in de laatste decennia hebben ingericht, krijgen terecht een ­definitieve knauw, terwijl big government een comeback beleeft. Dit proces gaat vliegensvlug. Maar pas op: zo’n machtige overheid kan in deze tijden heel verschillende gedaanten aannemen.

Profiteert het Trump-model van ‘eigen land eerst’? Of juist Xi’s Chinese model van staatsgeleide autoriteit? Valt de EU uiteen in nationale deelbelangen of wordt Europese samenwerking juist het antwoord op deglobalisering? Weten huidige leiders de natie achter zich te verenigen of wordt dit het ultieme doorbraakmoment voor de populistische uitdagers?

Corona is daarmee vooral een stresstest voor het brede politieke midden dat in de meeste Europese landen nog steeds aan de macht is. Hoe kunnen zij tegemoetkomen aan de roep om meer veiligheid, gemeenschapszin en collectieve bescherming, zonder burgerlijke vrijheden op te offeren? Hoe voorkomen we de sluipende totstandkoming van een autoritaire surveillancestaat?

We moeten ervoor waken dat de ­coronacrisis niet, naast een volksgezondheidscrisis en een economische crisis, ook nog een ontwrichtende maatschappelijke crisis wordt.

Anne Blanksma Çeta is onder­zoeker bij onderzoeksbureau ­Glocalities. René Cuperus is senior associate fellow van Instituut Clingendael. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden