Conservatieve rechters zijn goed voor de democratie

Een conservatieve juridische benadering leidt ertoe dat wetgeving over controversiële onderwerpen per staat verschilt.

Het Amerikaanse Hooggerechtshof in 2005. Beeld Getty

Vannacht heeft president Donald Trump een rechter voorgedragen om de vrijgekomen zetel van de vorig jaar overleden Antonin Scalia in het Hooggerechtshof in te nemen. In analyses over de kandidaat zal één kenschets veelvuldig naar voren komen: 'conservatief'.

Of, gekleurder: 'oerconservatief' en 'aartsconservatief'. En conservatieven, zo is de gedachte, zijn tegen moderne verworvenheden, dol op wapenbezit en strenggelovig - kortom: enge mensen aan wie we het wetboek maar beter niet kunnen toevertrouwen.

Daarbij zijn enkele kanttekeningen op zijn plaats. Vooropgesteld zal de benoeming van een nieuwe rechter de balans in het Hooggerechtshof niet verstoren: dat blijft bestaan uit vier conservatieve rechters, vier liberale rechters en één 'swing vote', Anthony Kennedy - auteur van de uitspraak die verboden op het homohuwelijk strijdig verklaarde met de grondwet.

Belangrijker is om eens in te gaan op de vraag wat 'conservatief' in deze eigenlijk betekent. Dat staat níet zozeer voor de privé-overtuigingen van de rechter in kwestie, als wel op zijn of haar interpretatie van de grondwet: de overtuiging dat deze gelezen moet worden zoals die door de Founding Fathers is bedoeld.

Ironisch genoeg is die grondwet in veel opzichten juist enorm liberaal en vooruitstrevend - denk aan de vrijheid van godsdienst en meningsuiting, het recht op privacy en een eerlijk strafproces. Het vrijheidslievende Amerikaanse conservatisme is daarom al onvergelijkbaar met het van oudsher meer benepen conservatisme in Europa.

Behoudende rechters, wijlen Scalia was daar een uitstekend voorbeeld van, hebben niet als doel conservatieve normen op te leggen aan de samenleving, maar om wetten streng te toetsen aan de Constitutie. Hun filosofie is te bepalen wat de wet zégt en niet - daarin verschillen ze van linkse rechters - wat die zou móeten zeggen.

Zoals de door George W. Bush benoemde John Roberts schreef in zijn uitspraak die Obamacare overeind hield: 'Het is niet onze taak mensen te beschermen tegen de consequenties van hun eigen politieke keuzes.' Zijn persoonlijke afkeer was evident, maar niet leidend in zijn oordeel.

Jeroen Langelaar

Zogeheten textualisten of originalisten doen niet aan 'wetgeven vanaf de rechtbank'. In tegenstelling tot hun progressieve collega's is een situatie onrechtvaardig vinden voor conservatieven geen reden om zomaar een nieuw grondrecht af te kondigen. Scalia was rooms-katholiek, maar over abortus zei hij: 'Wil je abortus? Prima, maak een wet.' Doen alsof de grondwet er iets over zegt, is - laten we het bij Scalia's geestige pen houden - 'pure applesauce'.

Maatschappelijke verandering moet komen vanuit de samenleving en via het democratische proces. Niet van negen ongekozen rechters, die met één uitspraak - zoals bij het homohuwelijk - een belangrijk maatschappelijk debat, dat toch al in die richting bewoog, voor voorbij verklaren. Het Hooggerechtshof is geen 'super-wetgevende macht'.

Ook rechter Ginsburg (een held in progressieve kringen) heeft weleens gezegd dat de uitspraak in Roe versus Wade, dat abortus landelijk legaliseerde, te rigoureus was. Volgens haar is die uitspraak een belangrijke reden waarom de weerstand tegen abortus al die tijd zo sterk is gebleven. Miljoenen Amerikanen voelden zich door de rechtbank buitenspel gezet.

Een conservatieve juridische benadering leidt er inderdaad toe dat wetgeving over controversiële onderwerpen per staat zal verschillen. In een groot en divers land als Amerika, waarin staten sowieso een ruime mate van soevereiniteit genieten, zou dit alleen maar recht doen aan de verschillende opvattingen die er aan beide kanten leven: Vermont liberaal, Arkansas behoudend.

Ook in zo'n situatie worden grondrechten door de federale grondwet gegarandeerd. Maar wil je transgendertoiletten, polygamiehuwelijken, aanvalswapens in Chicago of afschaffing van de doodstraf? De grondwet staat er neutraal in, of zwijgt erover, dus daar is het stemhokje. Voor degenen die debat en democratie hoog hebben staan, is een conservatieve rechter zo gek nog niet.

Jeroen Langelaar is schrijver en kenner van het Amerikaanse rechtssysteem.

Lees ook:

Dit zijn Trumps belangrijkste kandidaten voor het Hooggerechtshof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden