ColumnLoes Reijmer

Complottheorieën ontnemen ons het zicht op echt misbruik

En toen richtte Arjen Lubach, infofluencer des Vaderlands, zijn spot op complotdenkers. Het was een goed item, nodig ook, nu bedreigingen tegen politici en journalisten toenemen door de giftige mocktail van aandachteisende algoritmen en een wereld die door corona ondersteboven is gekeerd.

Bijna twee miljoen mensen keken naar de uitzending, op YouTube zijn dat er al anderhalf miljoen. Veel Nederlanders zullen er inmiddels van doordrongen zijn dat de verspreiding van complottheorieën een groot probleem is, dat meer en meer mensen de gekste dingen geloven. ‘We worden geregeerd door een satanische, bloeddrinkende elite’, hoorden we rapper Lange Frans met veel aplomb zeggen.

Op de bank moest u waarschijnlijk ook even grinniken. Lubach noemde de complottheorie niet bij naam, maar Lange Frans en de mensen die politici uitschelden voor kinderverkrachters geloven in QAnon, het waanidee dat president Trump hard aan het werk is om een satanische, pedofiele elite te ontmaskeren (terwijl u en ik weten dat hij met een cheeseburger op schoot naar Fox News zit te kijken, zijn slecht beveiligde Twitteraccount binnen handbereik). Wereldwijd krijgt de theorie meer aanhangers. Zo bleek deze week dat een op de vier Britten gelooft in het bestaan van geheime, satanische sekten waarvan de elite deel uitmaakt.

De gekte grijpt om zich heen, zou je kunnen zeggen, maar sinds de zomer worstel ik ook met een andere kwestie: wanneer ontneemt de gekte van complotdenkers ons het zicht op de pijnlijke, soms even waanzinnige werkelijkheid?

Eind juni zond het radioprogramma Argos een aflevering uit over georganiseerd ritueel misbruik door sekten in Nederland. Onderzoeksjournalist Sanne Terlingen had zich een jaar lang verdiept in het onderwerp, nadat de redactie signalen had gekregen van het bestaan van dit soort misbruik. ‘Een journalistieke zelfmoordactie’, noemde Terlingen het project, want waarom ga je iets onderzoeken wat je niet wilt of kunt geloven? Verklaringen van slachtoffers bleken overeen te komen: zonder dat ze elkaar kenden, wezen ze precies dezelfde daders en locaties aan. De redactie zag bewijs van dreigementen en verwondingen. Een vreselijk moment is wanneer te horen is hoe een gynaecoloog glasscherven uit een baarmoeder verwijdert. De uitzending laat de luisteraar misselijk en verward achter.

Althans, zo voelde ik me na het horen ervan. Meteen trad cognitieve dissonantie op, precies dezelfde reflex als complotdenkers hebben wanneer zij geconfronteerd worden met feiten die hun wereldbeeld niet staven. Gekkies geloven hierin, dus het kán niet waar zijn, dacht ik even.

Maar Argos is een betrouwbaar, alom gerespecteerd programma en Terlingen is een prijswinnende journalist. Niet voor niets nam de Tweede Kamer vorige week naar aanleiding van de uitzending een motie aan waarin wordt opgeroepen tot een onderzoek naar georganiseerd ritueel misbruik in Nederland.

QAnon gaat natuurlijk over veel meer. Het is een duistere eindtijdtheorie die zinspeelt op een gewelddadige ontknoping. Er zitten onmiskenbare antisemitische elementen in, zoals het idee dat kinderen worden gemarteld om hun bloed, een variant op het bloedsprookje. De gedachte dat zo ongeveer alle politici wereldwijd deel uitmaken van het netwerk behálve Trump is ook waanzinnig, evenals de veronderstelde schaal van dit type misbruik. Een verontrustend gevolg van de verspreiding van deze theorie is wel dat reële problemen worden overschaduwd, of zelfs niet geloofd. Wie Lubach heeft gezien, en dus kostelijk heeft gelachen om het idee van de satanische kindermisbruikers, zal versteld staan van de Argos-uitzending.

In de strijd tegen desinformatie moeten media opletten dat hun blik niet vernauwt. Laat de open, kritische geest waarmee Terlingen dit lastige onderwerp tegemoet trad een voorbeeld zijn. Want alleen zo kunnen traditionele media zich onderscheiden van de handelaren in wantrouwen op YouTube.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden