Commentaar: moderne autoritaire leider hecht aan goedkeuring volk

Het grote aantal tegenstemmers kan voor Erdogan een aanmoediging zijn voor nog meer repressie.

Arnout Brouwers
Aanhangers van Erdogan vieren feest na de winst van het referendum. Beeld anp
Aanhangers van Erdogan vieren feest na de winst van het referendum.Beeld anp

De noodtoestand, de arrestatie van duizenden opponenten, een agressieve campagne tegen de vrije pers, de intimidatie van politieke tegenstanders, het dubieuze besluit niet-gestempelde stembiljetten toch mee te tellen: ondanks dit alles, behaalde Erdogan slechts een nipte overwinning in het Turkse referendum.

Een stembusgang waarin de kiezer werd geacht juichend de laatste blokkades tegen de concentratie van de macht van de geliefde leider weg te nemen, werd een demonstratie van verdeeldheid. Al oogt het als een nederlaag, toch heeft Erdogan nu zijn formele zege, waarmee hij nog minstens een decennium aan de macht kan blijven.

De moderne autoritaire leider, die zich niet de methoden kan veroorloven die een eeuw geleden nog in zwang waren, hecht erg aan de goedkeuring van het volk. Om uit die ultieme bron van legitimiteit te kunnen drinken, moet voor de autoritaire leider alles wijken, inclusief de democratie zelf. Dat is de paradox van het moderne autoritaire bewind 'met instemming van het volk' die je ook in Europa's andere buurstaat, Rusland, terugziet.

Teleurgestelde Turkse intellectuelen spreken van de 'wraak van de (gelovige en rurale) periferie'. Zeker is dat Turkije tot op het bot gespleten is en dat de bevolking in de grote steden begrijpt dat Erdogans autoritaire neigingen het land grote schade berokkenen. Dat er zo veel interne weerzin is tegen de onttakeling van de Turkse democratie, is heuglijk. Maar het kan Erdogan aanmoedigen zijn campagne tegen competitie en oppositie met volle kracht te hervatten.

Ook buiten Turkije maakt Erdogans referendum veel kapot. De Libanese journaliste Jenan Moussa reageerde teleurgesteld: 'Vroeger gold Turkije als voorbeeld hoe democratie kan werken in een moslimland - nu niet meer.' Een waardevol sentiment dat onder de meeste Turks-Nederlandse kiezers blijkbaar afwezig is.

Voor Europese landen bevestigt het referendum dat Europa niet langer stabiliteit exporteert, maar instabiliteit importeert. Leiders als Erdogan hebben altijd interne en externe vijanden nodig. Alweer is nu een cruciale speler in de regio, NAVO-bondgenoot bovendien, ontspoord.

Waarom de Turken ja stemden: 'Erdogan heeft al vijftien jaar geregeerd zonder problemen. Dan mag hij dat van mij nog tien jaar doen.'

President Recep Tayyip Erdogan zei zelf dat een ja-stem 'een keuze voor verandering en omvorming van het bestuurssysteem' is. Welke veranderingen bedoelt hij hiermee en wat is hij van plan?

Lees hier de internationale reacties op de uitslag van het Turkse referendum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden