Circus Reve ontroert en zorgt voor Reviaanse weemoed in Betondorp

Liters rode wijn, de relatie met Schafhuizen, het konijn uit De Avonden: bekende elementen komen terug

Zijn boeken worden nauwelijks meer gelezen, laat staan verkocht. Maar dat belette de jonge Lilou Dekker (25) niet om het initiatief te nemen voor Circus Reve: een theaterstuk over het leven van Gerard Reve. Het werd een Reviaanse ervaring.

Circus Reve, 15 april 2018, Amsterdam Beeld Chris Rovroy

‘In de boekwinkel is mijn werk niet meer te krijgen’, zegt de geest van Gerard Reve ergens in de voorstelling Circus Reve. Het is niet eens meelijwekkend bedoeld, en toch komt het aan. 

Want het klopt: de boeken van Gerard Reve worden nauwelijks nog gelezen, laat staan verkocht. Mede daarom is het opmerkelijk dat actrice Lilou Dekker (25) drie jaar geleden al het initiatief nam een voorstelling over de Grote Volksschrijver te maken. Aanvankelijk zou dat een bewerking worden van de novelle Werther Nieland, maar dat ging niet door omdat Reve-erfgenaam en weduwnaar Joop Schafthuizen de rechten niet wilde afstaan. Eerst was hij welwillend, maar wispelturig als hij is noemde hij het project later amateuristisch en geldklopperij.

Dekker raakte even van slag maar bedacht een nieuw plan: Circus Reve, een biografische voorstelling, die Reve als een soort geestverschijning laat terugkeren naar zijn jeugd in Betondorp, Amsterdam-Oost. Ze vroeg auteur en Parool-criticus Arie Storm een nieuwe theatertekst te schrijven en Marijke Schermer voor de regie. Gedrieën vormen zij het artistieke team van deze productie, die na een serie voorstellingen in Amsterdam in augustus doorreist naar Greonterp in Friesland, waar Reve ook heeft gewoond.

Circus Reve, 15 april 2018, Amsterdam Beeld Chris Rovroy

Afgelopen zaterdag was de première van Circus Reve, op locatie in een half open tent aan de rand van Betondorp. Met uitzicht op de plantsoenen waar de jonge Gerard Reve tussen 1924 en 1936 gelopen en gespeeld moet hebben. De titel dekt meteen de lading: het is een toneelstuk met circuselementen, met een enkele hint naar musical. Maar dan kleinschalig en zonder grote effecten – theater met een ferme knipoog. 

De associatie is duidelijk: Reve noemde zichzelf regelmatig een circusjongen, een artiest die zijn werk op theatrale wijze aan de man moest brengen. Uitgangspunt: twee jongens dwalen wat door Betondorp en komen daar de geest van de schrijver tegen. Dan gaat het in hink-stap-sprong door een aantal momenten en fragmenten uit zijn leven en werk.

Dekker: ‘Al op de middelbare school raakte ik in de ban van Reve, die bij mijn ouders in de boekenkast stond. Als eerste las ik Werther Nieland omdat dat zijn dunste boekje was, maar daarna ben ik alles van hem gaan lezen. Op de toneelschool bedacht ik het plan om van Werther Nieland een theaterversie te maken. Dat boek leent zich daar goed voor omdat het, in tegenstelling tot zijn andere romans, een helder plot heeft. Het gaat over de vriendschap van twee jongens en de duistere kanten daartussen.’

Maar als gezegd: Joost Schafthuizen lag dwars. Arie Storm: ‘Ik heb hem nog geschreven dat hij niets te vrezen had. Wij wilden zelfs met de jonge acteurs bij hem langs gaan om hem te overtuigen – jawel, we waren bereid ver te gaan – maar hij weigerde. Het gaf mij daarna de vrijheid een veel losser stuk te schrijven.’ 

In Circus Reve komen bekende elementen langs: liters rode wijn, de dromerijen over jongens in korte, fluwelen broekjes die getuchtigd worden, het konijn uit De Avonden, de relatie met Schafhuizen, zijn adoratie voor de Zangeres zonder Naam. Storm permitteert zich ook grappige terzijdes, onder meer over de #metoo-affaire op de toneelschool en Arthur Japin. Een vleugje homo-erotiek openbaart zich vooral in de pingpongscène, waarin de twee jongens enkel een Adidas-gymbroek dragen. Sebastiaan Frowijn speelt de schrijver met gepaste pathos en prettig relativerend. Als hij aan het eind de tent uit loopt, slaat onherroepelijk de weemoed toe.

Dat is ook het geval bij de heren Teigetje en Woelrat, de twee mannen die lang geleden met Reve in Huize Het Gras in Friesland samenwoonden. Zij waren op de première zaterdag eregast. Woelrat: ‘Wij zijn zeer verrast. Deze voorstelling is fris en stoer. Vooraf waren we wat bevreesd, want die film Lieve Jongens van destijds vonden wij, nou ja, ranzig. Maar dit heeft ons ontroerd.’ 

Teigetje vult aan: ‘Ik vond het ook lief. En weemoedig, heel Reviaans dus.’ De heren vertellen met trots dat komende zaterdag bij hun oude huis in Greonterp een gedenksteen ter ere van Reve onthuld zal worden, ingezegend door de pastoor van de katholieke kerk aldaar.

Voorafgaand aan Circus Reve is er een rondleiding langs de huizen in Betondorp, ooit opgezet als een ‘villawijk voor arbeiders’, waar het gezin Reve woonde. In de wijk rijden opvallend veel Canta’s en scootmobielen, soms met hele gezinnen erin of erop. ‘Over deze hele buurt, de huizen, tuinen, daken, straten, pleintjes, heeft altijd voor mij een sfeer gehangen van onpeilbaar diepe, onontkoombare weemoed’, heeft Reve ooit over zijn jeugd in Betondorp gezegd. Nu wordt op die plek een voorstelling over hem gespeeld. ‘Lees mij’, zijn de laatste woorden daarin.

Circus Reve is t/m 22.4 te zien in Betondorp, Amsterdam-Oost, en van 22-8 tot 26-8 in Greonterp, Frielsand.

GedichtScheppend kunstenaar (uit Het Zingend Hart – 1973)

Naarmate ik ouder word,

Wordt, wat ik schrijf, hoewel fraaier verwoord,

Steeds enkelvoudiger van inhoud:

Liefde (of geen liefde),

En ouder worden,

En dan de Dood.

Reve en theater

De novelle Werther Nieland werd eerder wel voor het theater bewerkt, in het seizoen 1989-1990 door Toneelgroep Amsterdam, in regie van Peter Oosthoek. Joop Admiraal en Jacques Commandeur speelden daarin de hoofdrollen van Elmer en Werther. Een theaterbewerking van Reves debuutroman De Avonden werd in 1996 gespeeld door Het Vervolg in Maastricht, met Erik de Visser in de rol van Frits van Egters. In 2010 volgde bij Bos Theaterproducties een nieuwe versie, met Thomas Cammaert in de hoofdrol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.