OpinieChinese diplomatie

Chinese ambassadeur scheldt om Xi te vleien

China’s ambassadeurs kozen in 2019 de aanval op het Westen, daarvoor waren vooral interne redenen, betogen Ardi Bouwers en Joris Teer.

Xi Jinping tijdens de 70ste verjaardag van de Volksrepubliek China.Beeld AP

‘Miljoenen onschuldige levens verloren in Afghanistan, Irak en Syrië als gevolg van Amerikaanse militaire acties. Willen jullie een puinhoop maken van China’s Hongkong en Xinjiang? Geen sprake van!’ Dat twitterde het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken toen de Amerikaanse Senaat de demonstranten in Hongkong officieel steunde. China’s staatsmedia en vertegenwoordigers namen de boodschap gretig over.

Niet alleen de Verenigde Staten kregen te maken met China’s assertieve opstelling. Zweden reikte een prijs uit voor het vrije woord aan een in China vastgehouden Zweedse boekhandelaar. Als reactie waarschuwt China’s ambassadeur voor ‘handelsbeperkingen’. En dan Canada. Het land arresteerde de financiële topvrouw van het telecombedrijf Huawei, tevens dochter van de oprichter. China’s ambassadeur betichtte Canada publiekelijk van westerse zelfgenoegzaamheid en blanke suprematie. Hij kreeg promotie en is nu ambassadeur in Frankrijk.

Radicale breuk

China breekt zo radicaal met zijn conflictmijdende publieksdiplomatie. Diplomatieke opstootjes waren niet goed voor China’s hoofdtaak: het opbouwen van de eigen economie. Nu China een wereldspeler is, kan het zich permitteren een zelfbewuste, nationalistische toon aan te slaan, luidt een breed gedeelde verklaring.

Hiermee blijft een belangrijke factor onderbelicht: partijpolitieke machinaties. Voor partijleider Xi Jinping gaat loyaliteit aan de communistische partij en haar gedachtengoed – uiteindelijk dus aan hem persoonlijk – boven alles. Dat dwingt ambitieuze partij­leden steeds om te bewijzen dat zij het beste jongetje van de klas zijn. De confrontatie met het Westen zoeken is dé manier voor diplomaten om bij de baas in de smaak te vallen.

Ook andere beroepsgroepen bezingen het Xi-evangelie om het hardst. ‘Vrijheid van denken’ werd geschrapt uit het handvest van een Chinese topuniversiteit. Een eed van trouw aan het leiderschap van de Chinese Communistische Partij werd toegevoegd bij dezelfde en een aantal andere universiteiten. Een discussie over deze maatregel werd meteen door de censoren verwijderd van Weibo, het Chinese Twitter. Een effectieve manier om kritiek de kop in te drukken, maar daardoor raakt de partijtop ook het gevoel kwijt voor wat werkelijk leeft.

Die vergaande toewijding aan Xi is daarom vooral een gevaar voor China zelf. Het doet afbreuk aan het lerend vermogen van de Chinese regering.

Steek de rivier over

Toen Deng Xiaoping een straatarm land erfde van Mao Zedong, bepleitte hij een pragmatische en resultaatgerichte houding van partijleden, om zo China’s economie te ontwikkelen. ‘Steek de rivier over door de stenen te voelen, voorzichtig’, droeg hij partijkaders op. Zij voerden economische experimenten uit in hun regio’s en rapporteerden de resultaten. Zo ontstond een ‘feedbackloop’: men leerde welke maatregelen werkelijk succesvol waren en op basis daarvan stuurde Beijing het nationale beleid bij. Met indrukwekkend resultaat: tussen 1980 en 2015 ontworstelden honderden miljoenen Chinezen zich aan extreme armoede.

Cruciale elementen van die feedbackloop waren relatieve openheid en de wil om te leren van fouten. ­Lokale partijkaders hoefden niet bang te zijn om te falen. Door absolute loyaliteit te eisen, creëert Xi een legioen van ja-knikkers: partijleden die ieder voorstel, ook gebrekkige, met gejuich ontvangen. De dagelijkse nieuwsuitzendingen onderstrepen dat: mensen kijken en luisteren bewonderend naar de Chinese leider. Xi Jinping zet de koers uit en licht die toe. Niemand stelt vragen, niemand doet voorstellen.

Dit heeft potentieel rampzalige gevolgen, zoals de Chinese geschiedenis heeft laten zien. Tijdens Mao’s Grote Sprong Voorwaarts midden vorige eeuw, rapporteerden lokale partijfunctionarissen de ene recordoogst na de ander. Iedereen die het lef had te zeggen dat Mao’s economische ­politiek van collectivisering (geheel in overeenstemming met de feiten) een ramp was, werd betiteld als anti-revolutionair ‘rechts element’, ontslagen en vervolgd. De waarschuwingen van partijkaders die op tekortkomingen wezen, bleven ongehoord. Mislukte oogsten leidden tot een massale hongersnood, waarbij tientallen miljoenen doden vielen.

Hielenlikkers

Worden besluiten in Beijing werkelijk alleen genomen op basis van wat hielenlikkers denken dat Xi wil horen of toch ook op basis van – minder aangename – feiten?

Er komt geen enkele informatie naar buiten over interne discussies in de top van Chinese Communistische Partij, dus zeker weten we het niet. Maar het feit dat Xi graag refereert aan Mao (en Deng weinig noemt) doet het ergste vermoeden. En die nieuwe, agressieve, toon van China’s diplomaten? Die heeft vooral te maken met binnenlandse partijpolitiek en baantjesjagers.

Ardi Bouwers is directeur van China Circle en sinoloog en Joris Teer is oprichter van Teer Strategy, een adviesbureau voor geopolitieke analyse en strategiebepaling

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden