Opinie

Censuur Pippi Langkous berooft kinderen van geschiedenisles

Het opnieuw uitvinden van Zwarte Piet is een goeie zaak. Maar kinderboeken als die van Astrid Lindgren, die volgens hedendaagse critici 'bol staan van racisme', mogen niet op de brandstapel belanden.

Inger Nilsson als Pippi Langkous. Beeld afp

Over Zwarte Piet dacht ik een maand of vijftien terug niet zoveel anders dan de meeste Nederlanders met mijn huidskleur: kindervriend, niets racistisch aan. Ik mocht verslag doen van de rechtszaak tegen hem. In de rechtszaal droegen activisten T-shirts met het opschrift: War. No more Zwarte Piet. Een van hen legde mij uit dat zijn ouders slaven waren geweest van mijn opa. Daar had opa ons nooit iets over verteld.

Op 3 juli vorig jaar stelde de Amsterdamse bestuursrechter dat Zwarte Piet 'een negatief stereotype' is en in die hoedanigheid 'een inbreuk in de privésfeer' van zwarte Nederlanders. Ik fronste de wenkbrauwen en dat deden meer Nederlanders, althans met mijn huidskleur.

In een werkcel op de krant tikte ik het rechtbankverslag uit. Toen stapte een collega binnen die met een zwarte vrouw is getrouwd. Hij waarschuwde mij voor mijn typisch 'blanke' zienswijze. De zijne was vroeger niet anders geweest. Inmiddels ervaart hij aan den lijve hoe onaangenaam de Zwarte Pietfiguur voor zijn eigen kinderen is en hoe ze elk jaar tegen de Sinterklaasperiode opzien. Op mijn vraag waarom hij daarover geen stuk schreef, antwoordde hij weinig te zin te hebben te worden gelyncht door GeenStijl.

Je kunt zomaar oogkleppen op hebben als je ergens mee bent opgegroeid. Inzake Zwarte Piet denk ik nu dus: modificeer hem maar. Voor kinderen van nu is dat geen enkel probleem. Bij de laatste Sinterklaasintocht in Gouda waren ze hartstikke blij met stroopwafel-Pieten, clowntjes-Pieten, tulband-Pieten en andersoortige verbouwde knechten. Gevochten werd er die dag in Gouda alleen door een paar kinderen van vroeger, inmiddels potige kerels.

Portret van een veeg-Piet. Beeld Jiri Buller / De Volkskrant

Goedkeuringsstempel

Sindsdien vraag ik mij wel af hoever je met modificeren kunt gaan. Het sinterklaasfeest is zoiets als een 'levende traditie' - wat doe je met het werk van mensen die dood zijn? Ik heb mijn dochter net Pippi Langkous voorgelezen. In de 24ste druk van de Nederlandse vertaling uit 2013 is Pippi's vader nog de negerkoning van Taka-Tukaland. Die blanke negerkoning wordt in Taka-Tukaland op zijn wenken bediend door negerkinderen. Op de tekeningen van de beroemde illustrator Carl Hollander zien ze er precies zo uit als ouderwetse Zwarte Pieten: dikke lippen, kroeshaar, gouden oorringen. Koning Efraïm Langkous I heeft zichzelf door zijn negeronderdanen ook negeroorringen laten aanmeten. Daar viel vroeger niemand over.

Dit boek krijgt geen goedkeuringsstempel van Verene Shepherd van de VN-werkgroep voor Mensen van Afrikaanse Komaf. Twee jaar terug was haar rapport over Nederland en Zwarte Piet de opmaat van een hete herfst. Deze maand verscheen haar minstens zo vernietigende rapport over Zweden, waar chocoladebollen nog 'negerbollar' heten. In de beroemde tv-versie van Pippi Langkous uit 1969 is het woord negerkoning vorig jaar al weggeknipt, onder meer nadat de Duitse theologe Eske Wollrad had gesteld dat 'de boeken van Astrid Lindgren volstaan met racistische clichés'. Verwijdering van de negerkoning uit het boek wordt volop bepleit en in het kielzog daarvan die van de negerkinderen van de tekeningen. Rondom Koning Langkous I wordt het dan net zo leeg als rondom Stalin na 1937 - als diens oude kameraden een enkele reis vuurpeloton hadden gekregen, verdwenen ze netjes van foto's en tekeningen.

Brug te ver

Die ingrepen in Pippi - die in de tv-serie zijn een voldongen feit - zijn mijns inziens een brug te ver. We leven amper een kwart eeuw nadat in Europa marxistisch-leninistische regimes zijn bezweken waarin beroemde boeken en films níét of alleen in gemodificeerde versies werden aangeboden. Het verleden diende immers te voldoen aan de ideologische eisen van de nieuwe tijd. Censors betrapten auteurs van vroeger op individualistische neigingen, kapitalistische praktijken of kleinburgelijkheid. Proust was bij nader inzien een zelfvoldane bourgeois, op dezelfde wijze als Astrid Lindgren en Zwarte Piets-bedenker Jan Schenkman (Sint Nikolaas en zijn knecht) bij nader inzien racistisch zijn. In hetzelfde schuitje zit Roald Dahl, die de clichés over mensen van Afrikaanse komaf nooit schuwt en wiens Oempa Loempa's uit Sjakie en de Chocoladefabriek ook als aanstootgevend worden beschouwd.

Verdedigers van deze schrijvers stellen dat ze in de context van hun tijd helemaal niet racistisch waren. Voor tribunalen van onze tijd is dat geen geldig argument. Het probleem is dat als je mensen niet in de context van hun tijd ziet, er weinig verleden vrijuit gaat. Dat zie je terug in boze publicaties over de vrouwonvriendelijkheid van Plato. In de vierde eeuw voor Christus kwam die weg met frases als: '(...) als we ons leven vergooien door slechtheid en lafheid, dan zal Zeus ons terugsturen naar deze wereld als vrouw.' Mensen die Seneca goed tegen contemporain licht houden, verwonderen zich erover dat deze stoïcijnse wijsgeer de slaven om zich heen volstrekt vanzelfsprekend vindt, slaven die destijds trouwens wel merendeels blank waren. Een van de meest gelezen denkers van lang geleden is Montaigne. Zijn 16de-eeuwse contemplaties over de aard van de mens hebben de tand des tijds perfect doorstaan, zijn ideeën over vrouwen en gebochelden stukken minder. Zelfs de meest onafhankelijke denkers blijven niet onberoerd door de tijd waarin ze leven.

twee Oempa Loempa's uit Sjakie en de chocoladefabriek. Beeld Getty

Voortrekkersrol

Een voortrekkersrol in het blootleggen van racistische, aanstootgevende of koloniale denkbeelden bij mensen uit andere tijden is gespeeld door de Amerikaans-Palestijnse denker Edward Said (1935-2003). In Culture and Imperialism fileert hij de koloniale mentaliteit van flink wat westerse auteurs. Jane Austen ziet in Mansfield Park uit 1814 de overzeese bezittingen van Sir Thomas Bertram als 'een natuurlijke voortzetting van de rust, de orde en de schoonheid van Mansfield Park'. Voor Austen is het volstrekt vanzelfsprekend dat de Britten het recht hebben de wereld te overheersen. Voor Charles Dickens, Rudyard Kipling (Jungle Book) of Joseph Conrad idem dito. Tot overmaat van ramp doopte Conrad anno 1897 een novelle The Nigger of the Narcissus. Hij gebruikt het n-woord vele malen in zijn beroemdste werk Heart of Darkness. Als de werkgroep van Verene Shepherd dat boek doorlicht, blijft er even weinig van over als van George Orwells Animal Farm in de Sovjet-Unie.

Je kunt beweren dat Conrad, in tegenstelling tot Astrid Lindgren of Roald Dahl, niet wordt gelezen door jonge kinderen wier wereldbeeld nog moet worden gevormd, en dat ingrepen in kinderboeken te billijken zijn. Het probleem is dat als je de negerkoning uit Pippi Langkous wegsnijdt en de Oempa Loempa's uit Sjakie en de Chocoladefabriek, je de boeken als geheel geweld aandoet. Geen boek dat geknip ooit glansrijk heeft doorstaan. Films doen dat evenmin. Ingrepen hebben namelijk het nadeel dat ze doorgaans te zien zijn.

In de voormalige communistische wereld wisten mensen steevast: op bladzijde 33 zijn 'ze' bezig geweest; na 25 minuten is er 'iets weg' uit de film. Wat zouden ze eruit hebben gehaald? Mensen gingen op zoek naar ondergronds circulerende ongecensureerde boeken en bekeken op geheime video-avondjes de volledige versies van verknipte films. Zie hier het voorland van Pippi Langkous.

Voorouderverering

Het is evident dat mensen van Afrikaanse komaf respect verdienen. Maar er is nóg een groep die respect verdient, namelijk die van de mensen die in andere tijden leefden dan de onze. In tegenstelling tot oostelijk Azië, kent het Westen geen tradities van voorouderverering. Het is niet voor niets dat Chinezen en Japanners 'eerbied voor vroeger' vaak het grootste verschil tussen Oost en West noemen. Wie geen respect heeft voor mensen die eerder leefden, zal het niet krijgen van mensen die later leven.

Dat onze achterkleinkinderen de wenkbrauwen zullen fronsen over onze misvattingen en onhebbelijkheden, is namelijk wel zeker. Of ze zullen vallen over onze slachthuizen, onze snelwegen of onze vliegkilometers, weten we nog niet - dat er voldoende zal zijn om ons aan te klagen wel. Laten we Astrid Lindgren en Roald Dahl niet onderwerpen aan corrigerende behandelingen. Behalve van mooie verhalen beroof je kinderen ook van een kans te leren dat mensen in andere tijden anders dachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden