Opinie

Catalonië moet gewoon bij Spanje blijven

Voor Catalonië is het referendum over onafhankelijkheid een vlucht naar voren uit een benarde positie, schrijft Eric Storm, universitair docent Europese geschiedenis aan de Universiteit Leiden.

Demonstratie in Barcelona voor een onafhankelijk Catalonië, 30 september. Beeld Sergi Escribano / Demotix

Het uitschrijven van een volksraadpleging over de onafhankelijkheid van Catalonië afgelopen weekend heeft enorme consequenties voor de regio zelf. Maar ook de gevolgen voor Spanje en Europa kunnen verstrekkend zijn.

Het is een misverstand te denken dat Catalonië onderdrukt wordt. Spanje is een van de meest gedecentraliseerde landen van Europa en de autonome regio's zijn verantwoordelijk voor cultuur, onderwijs, gezondheidszorg en sociale zaken. In Catalonië is bijvoorbeeld het Catalaans de voertaal in het onderwijs en wordt het Spaans (Castiliaans) alleen vanaf het 9de jaar als tweede taal onderwezen.

Een belangrijk argument dat wordt aangevoerd om voor onafhankelijkheid te pleiten is dat Catalonië meer belasting afdraagt aan Madrid dan het terugkrijgt. Maar tegelijkertijd wil Catalonië wel deel uitmaken van de Europese Unie en blijven profiteren van de structuurfondsen waarmee de noordelijke landen het zuiden zolang gesubsidieerd hebben.

Bovendien is Catalonië absoluut niet het beste meisje van de klas. Zo is het werkloosheidscijfer met 24 procent nauwelijks lager dan het gemiddelde voor heel Spanje en is de schuld en het begrotingstekort zo ongeveer het hoogste van alle Spaanse regio's. Tevens zijn er allerlei corruptieschandalen en tijdens de financiële crisis moesten ook Catalaanse banken gered worden. Dus Catalonië kan zich er niet op beroemen dat het veel beter presteert dan de rest van Spanje.

Het lijkt er dan ook op dat het referendum een vlucht naar voren is van de Catalaanse regioregering onder leiding van Artur Mas. Vanwege de crisis moet zij enorm bezuinigen. De door Madrid gedwarsboomde roep om onafhankelijkheid lijkt dus een goede afleiding. Identiteitspolitiek heeft grote voordelen, wie is er immers tegen zichzelf te zijn en op eigen benen te staan? Het lijkt erop dat een meerderheid van de Catalaanse bevolking daar nu in mee wil gaan.

Er is alleen een probleem. Volgens de Spaanse grondwet kan alleen het Spaanse parlement beslissen over zulke verstrekkende zaken. De conservatieve regering in Madrid, onder leiding van Mariano Rajoy, heeft het hooggerechtshof gevraagd de volksraadpleging illegaal te verklaren en in afwachting van een uitspraak is deze inmiddels opgeschort.

Maar als het referendum uiteindelijk niet zou doorgaan, hoe krijg je de geest dan terug in de fles? Nu krijgen politici die zich tegen afscheiding uitspreken op Catalaanse hoogtijdagen al politiebescherming. Radicale nationalisten roepen al op tot burgerlijke ongehoorzaamheid. Gebruik van geweld lijkt niet uitgesloten.

Intussen lopen buitenlandse investeringen in de regio in hoog tempo terug. Banken en bedrijven overwegen hun hoofdkwartier uit Catalonië te verplaatsen. En het valt te betwijfelen of Barcelona een aantrekkelijke bestemming zal blijven voor ambitieuze jongeren uit aangrenzende regio's van Spanje. De Catalaanse hoofdstad dreigt het provinciale waterhoofd van een kleine staat te worden, zoals Wenen na het uiteenvallen van het Oostenrijkse Keizerrijk in 1918.

FC Lloret de Mar

Veel trots ontlenen Catalanen nu nog aan de sportieve prestaties van hun regionale clubteams, met FC Barcelona als onbetwiste nr. 1. Maar wat gebeurt er als Barcelona tegen FC Lloret de Mar moet spelen? En als alleen de Catalaanse tv nog uitzendrechten afdraagt? Messi wordt onbetaalbaar en de trotse club zal afzakken naar het niveau van Austria Wien. De club heeft al tevergeefs geïnformeerd of ze zich, net als Monaco, bij de Franse competitie kan aansluiten.

Een afscheiding van Catalonië heeft echter ook grote gevolgen voor de rest van Spanje. Tot nu toe leidde de erkenning van nieuwe bevoegdheden aan Catalonië en Baskenland steeds tot een nieuwe decentraliseringsronde. Geen enkele regio wil achterblijven. Het ligt dan ook in de verwachting dat Baskenland het Catalaanse voorbeeld zal willen volgen, maar het is volstrekt onbekend of dat ook geldt voor Galicië, de Canarische Eilanden, Andalusië et cetera.

De potentiële balkanisering van Spanje heeft enorme gevolgen voor de EU. De huidige Spaanse regering zal alles in het werk stellen om de toetreding van afgescheiden regio's te voorkomen. Maar dat valt op de lange termijn natuurlijk moeilijk vol te houden. Nog meer regeringen en talen zorgen ervoor dat de samenwerking binnen de EU nog moeizamer wordt. Terwijl met het wegzakken van een groot land de invloed van de EU op het wereldtoneel zal afnemen.

Tegelijkertijd zal een Catalaanse Alleingang een inspirerende werking hebben op andere ontevreden regio's in West-Europa. Catalonië beroept zich op het voorbeeld van de vele nieuwe kleine Oost-Europese staten. Maar met Vlaanderen, Corsica, Bretagne, Venetië, Padanië, Beieren en mogelijk zelfs Friesland nog in de wachtkamer zorgt dit voor grote onzekerheid. Waar zal dit eindigen?

Maar wat is er tegen tweetaligheid, tegen meerdere culturen in één land, onder één dak? Heeft Europa niet juist een rol in het tegengaan van kleingeestig nationalisme? Druk van buitenaf zou Rajoy en Mas nog tot een compromis kunnen verleiden. Want wie wil de spannende rivaliteit tussen Real Madrid en FC Barcelona nu missen?

Eric Storm is universitair docent Europese geschiedenis aan de Universiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden