Catalaanse referendum was geen viering, maar bespotting van democratie

Derk Jan Eppinks betoog dat de EU in Catalonië de Europese waarden negeert, slaat de plank mis.

Spaanse demonstranten protesteren in Brussel tegen de Catalaanse onafhankelijkheid. Beeld reuters
Spaanse demonstranten protesteren in Brussel tegen de Catalaanse onafhankelijkheid.Beeld reuters

Derk Jan Eppink vindt dat de landen van de EU de Europese waarden aan hun laars lappen doordat zij het onafhankelijkheidsstreven van Catalonië niet steunen (11 oktober (+)). De argumenten die hij daarvoor gebruikt slaan de plank volledig mis.

Hij maakt een vergelijking met de afscheiding van de Nederlanden in de tachtigjarige oorlog en met de afscheiding van België in 1830. Die waren ook niet legaal volgens de normen van die tijd, zo stelt hij. Eppink gaat daarbij geheel voorbij aan de inhoud van de Europese waarden, die in essentie tot uitdrukking komen in de democratische rechtsstaat.

Van de democratie is weer de essentie het recht van burgers om hun eigen parlement - en indirect regering - periodiek te kiezen in eerlijke en vrije verkiezingen. Van de rechtsstaat is de essentie het eerbiedigen van een onafhankelijke rechterlijke macht en van de klassieke mensenrechten (o.a. vrijheid van meningsuiting, vereniging, godsdienst).

Verder is in de kwestie Catalonië van belang dat in het volkenrecht het zelfbeschikkingsrecht van separate bevolkingsgroepen is aanvaard (o.a. VN resoluties 1514 en 2625). Dat omvat niet een recht om een onafhankelijke staat uit te roepen. Het zelfbeschikkingsrecht wil wel zeggen dat bevolkingsgroepen het recht hebben hun eigen taal te gebruiken en cultuur in stand te houden, en dat zij niet mogen worden gediscrimineerd. Pas als zij daarin door de staat worden onderdrukt, kan een recht om een onafhankelijke staat te vormen ontstaan.

Eppink duikt terug in het verleden, in een tijd dat deze fundamentele principes nog niet waren vastgelegd, en verwijst naar situaties waar juist wel sprake was van het onderdrukken van bevolkingsgroepen door de staat. De vergelijkingen die hij gebruikt hebben geen enkele betekenis in het licht van 'de Europese waarden'.

Dan stelt Eppink dat de Catalanen het democratische recht hadden om te gaan stemmen, waarbij hij blijkbaar vindt dat iedere stemming automatisch een democratisch recht oplevert. Ook dat is onzin; democratie is niet hetzelfde als mogen stemmen voor al wat je belieft. Het Spaanse constitutionele hof heeft het besluit van het Catalaanse regioparlement getoetst aan de grondwet en geoordeeld dat het referendum daarmee in strijd was.

Marcel Buurman, jurist. Beeld
Marcel Buurman, jurist.Beeld

Als de Catalaanse nationalisten de rechtsstaat hadden geëerbiedigd, dan hadden zij andere wegen moeten zoeken om vooruitgang in hun streven te bereiken.

Door het referendum door te zetten en aan te kondigen dat bij 51 procent vóór-stemmen de onafhankelijkheid zou worden uitgeroepen, handelden zij onrechtmatig en zetten zij de zaak op scherp.

Daar komt nog eens bij dat de nationalisten geen enkele rekening wensten te houden met de vele tegenstanders van onafhankelijkheid onder de inwoners van Catalonië. Puigdemont hield er geen rekening mee dat sommige inwoners vinden dat een uitspraak van de hoogste rechterlijke instantie wél belangrijk is.

In een opkomstquorum voorzag de referendumwet vanaf het begin niet; ook bij een opkomst van 10 procent en met 6 procent voorstemmers zou automatisch onafhankelijkheid volgen. Het door de Catalaanse regering georganiseerde referendum was geen viering van de democratie, maar in feite een bespotting daarvan.

De Spaanse regering werd voor een onmogelijk dilemma geplaatst. Niets doen tegen het referendum, of proberen dat zoveel mogelijk te belemmeren.

Op zich was het optreden tegen een onrechtmatige en ongrondwettelijke activiteit rechtmatig. Helaas heeft de politie een aantal keren met teveel geweld geopereerd.

Voor de Catalaanse nationalisten een uitgelezen kans, en het politiegeweld werd tot enorme proporties opgeblazen. Feitelijk bleek het erg mee te vallen nadat alle broodje aap-verhalen waren weggefilterd en de achthonderd gewonden bijna alleen wat builen en schrammen bleken te hebben.

De oude man die na klappen aan een hartaanval overleed, en de vrouw wier oog door een politieknuppel uit haar gezicht was geslagen, de tientallen zwaargewonden, waren er opeens niet meer. Provocaties als een met stenen richting politie gooiende meute (op video vastgelegd) bleven zorgvuldig buiten het nationalistische beeld.

Eppink mag zeggen dat de politie een paar keer te fors heeft opgetreden, maar hij voert het op als een reëel argument in de discussie over onafhankelijkheid en dat is het niet.

Eppink trekt een absurde conclusie als hij stelt dat uit de kwestie Catalonië blijkt dat het Europees centralisme vrijheden begin te onderdrukken. Jammer, want degenen die de EU willen uitbouwen tot een allesomvattende federatie verdienen een stevig weerwoord.

Marcel Buurman is jurist.

Is Catalonië nu onafhankelijk of niet? En hoe nu verder?

Catalonië opent vele ogen. Europees centralisme begint vrijheden te verdrukken, betoogt Derk Jan Eppink (+).

Wat de meeste Catalanen vooral lijken te willen, is beter gehoord worden. Geen absurde wens, ze leeft bij meer Europeanen, schrijft Europees correspondent Arie Elshout (+).

De Spaanse premier Mariano Rajoy vraagt om opheldering: is de onafhankelijkheid nu uitgeroepen of niet? De Catalaanse premier krijgt vijf dagen om een antwoord te geven.

Gaan Madrid en Barcelona richting onderhandelingen of tanks? Drie scenario's.

Nu zijn ze in Catalonië te ver gegaan, vinden ze in Madrid: 'Dit is een te ver uitgezaaide kanker,' hoort onze correspondent in de Spaanse hoofdstad (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden