Twistgesprek

'Carnaval toont samenleving op haar best'

Het carnaval komt eraan. De wereld staat tijdelijk op haar kop. Carnaval is vooral lekker hossen. Of zit er veel meer aan vast? Een twistgesprek tussen Volkskrant-redacteur Henk Müller (vragen) en cultuursocioloog Mark van Ostaijen (antwoorden).

In een loods werken leden van verschillende carnavalsverenigingen aan de versiering van hun praalwagens. Beeld anp

Carnaval staat weer voor de deur. U vindt het een 'belangrijk feest', terwijl het toch vooral lekker hossen is.
'Ik ben Brabander, woon in Den Haag en werk in Rotterdam. Buiten Brabant is het onbegrip over carnaval groot.'

Zelf zegt u: you love it or you hate it.
'Haat is een groot woord, maar je moet vaak wel een hele hoop uitleggen. Dat is niet erg, want zoals we bij het sinterklaasfeest hebben gemerkt: als vreemde ogen ernaar gaan kijken, verdwijnt de vanzelfsprekendheid. Zwarte Piet raakt omstreden. Je wordt gedwongen uit te leggen waar een feest om draait.'

Om hossen en zuipen dus.
'Ik zie carnaval meer als een spel, een spel van de zotheid waarin alle rollen worden omgedraaid. Waarin de burgemeester het bestuur overgeeft aan Prins Carnaval, waarin geen geld meer wordt gebruikt en waarin de nar, geliefd én gevreesd, met alles en iedereen de spot mag drijven. De zotheid regeert.'

 
Ik zie carnaval meer als een spel, een spel van de zotheid waarin alle rollen worden omgedraaid.
Mark van Ostaijen

Er gaan stemmen op om carnaval tot Werelderfgoed uit te roepen. Dan wordt het gemeten aan Europese normen van wat kan en niet kan.
'Ik ben een tegenstander van carnaval als internationaal erfgoed. Ik vrees dat je dan heel wat procedures en regelgeving over je heen krijgt. Je organiseert het informeel-burgerlijke weg. Carnaval is van zichzelf voldoende vitaal. Ik vind het juist zo goed dat het maatschappelijk middenveld - carnavalsverenigingen, sportclubs en lokale winkeliers - de vitale krachten zijn achter carnaval.

'Iedereen is erbij betrokken en er wordt maandenlang naar toe geleefd. Carnaval dient als een manier om sociale banden aan te halen. Carnaval is daarnaast vooral ook een spiegel die een gemeenschap zichzelf voorhoudt. Dat maakt zo'n gemeenschap sterker en hechter.'

Oorspronkelijk betekent carnaval in het Latijn zowel 'weg met het vlees' als 'leve het vlees'. Het vormt de aanloop tot de vastentijd. Maar nu is het alleen feesten geblazen, en dat vasten is nu weg. Carnaval biedt wel de lusten, niet de lasten.
'Dat ben ik met u eens. De islam kent het Suikerfeest na de vastenmaand ramadan. Dat is logischer: eerst lijden dan feesten. Maar carnaval is van oorsprong een heidens lichtfeest van winterse rituelen om de terugkeer van de zon te bevorderen en de wintergeesten te verjagen. Dat ging met schranspartijen gepaard. Later heeft de katholieke kerk dat feest in haar traditie opgenomen en gekoppeld aan vasten en Pasen.

'Maar carnaval was en is ook het feest van de rebellie en het omkeren van rangen en standen. Dat vond de kerk minder gelukkig. Daarom verbood zij de openbare viering van carnaval. Hossen op straat mocht niet, want dat zou leiden tot liederlijkheid en ontucht. In Tilburg heeft de kerk carnaval tot in de jaren vijftig verboden. Maar de Tilburgers gingen gewoon naar Den Bosch. Carnaval is nu een volkomen seculier feest geworden met weliswaar tal van christelijke elementen waar negentig procent van de deelnemers geen weet van heeft.'

U ziet carnaval als een reinigingsritueel. De historicus Herman Pleij spreekt van een ventielfunctie. Ik zie vier dagen dansmariekes en mannen in pakken waarin ze buiten carnaval niet dood gevonden willen worden.
'Het gaat niet om dat laatste weekend dat voor de grote massa zichtbaar is. Het gaat om de voorbereidingen vooraf. Een voorbeeld: ik was op het Priense Swaree (Prinsenbal) in Roosendaal. In een loge zitten een prins, een nar en een sjampetter, Vlaams voor veldwachter, die het narrig gezag vertegenwoordigen. Zij aanschouwen hoe het afgelopen jaar op de hak wordt genomen. Zij zeggen niets, ze vormen als het ware een spiegel die de kritiek weerkaatst naar de zaal, waar alle autoriteiten zitten.

'Alles kan op een sarcastische of ironische manier worden gezegd. Daarom noem ik het een reinigingsritueel.'

Ja, maar gebeurt er ook iets met al die kritiek?
'Zo niet, dan krijgt de zaal dat het volgend jaar als onderdeel van de spot te horen.'

U vindt carnaval belangrijk omdat het goed is voor de plaatselijke relaties en saamhorigheid. Maar het heeft ook iets klefs, dat 'ons kent ons'.
'Dat informele kan een voordeel zijn. Je staat dan met een ondernemer aan de bar in een pak waarover je je normaal nog eens achter de oren zou krabben, maar het heeft voordelen want 'wij kennen elkaar'.

'Maar tegelijkertijd kan het ook iets incestueus krijgen, de deken van familiariteit kan ook iets te warm zijn, dat is zo. Maar onder de streep toont carnaval ook de samenleving op haar best. Burgers nemen het initiatief.

'Er zijn altijd speciale activiteiten voor ouderen, Prins Carnaval bezoekt ziekenhuizen en ook voor kinderen wordt er veel gedaan. Een gemeenschap laat zich zo van haar beste, betrokken, maatschappelijke kant zien.'

Was het maar het hele jaar door carnaval.
'Juist niet. Carnaval moet mensen een spiegel voorhouden, de zaken worden tijdelijk omgekeerd.'

Mark van Ostaijen (1984) is cultuursocioloog en is als wetenschappelijk docent en promovendus verbonden aan de vakgroep Bestuurskunde van de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Henk Müller is opinieredacteur van de Volkskrant.

Carnavalsvierders keuren het bier voor het aanstaande carnaval tijdens het traditionele biersteken bij de Oeteldonkse Hofbrouwerij Heineken. In Brabant en Limburg wordt traditiegetrouw op de elfde van de elfde het carnavalsseizoen geopend. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden